زمینه

نترسید، نترسید ... همه چیز تحت کنترله

2009-12-16T04:01:00.000-08:00

درباره ی نگران نباش / مهسا محبعلی

" بروز آشفتگی در هیچ خانه ای ناگهانی نیست ، بین شکاف چوبها ، تای ملافه ها ، درز دریچه ها و چین پرده ها غبار می نشیند، به انتظار بادی که از دری گشوده به خانه راه بیاید و اجزاء پراکندگی را از کمینگاه آزاد کند " *
بروز آشفتگی دراین داستان در همان سطرهای اول پیدا می شود، با خبر اینکه زلزله تهران را لرزانده است ، اما این همه ی آشفتگی و هیاهوی آن نیست که گویی تنها دلیل محکمه پسندی است تا ما پای روایت دختری بنشینیم که معتاد به مواد مخدر است والبته همین امر نیزخود، شکلی از آشفتگی خانه ای است که او در آنجا زندگی می کند، شادی در خانه ای است که تقریبن همه ی اعضای خانه یعنی مادر ، پدر ، مادربزرگ ( مامان ملوک ) ، آرش ( برادر ) ، خدمتکار( گلین خانم ) صاحب مشکلات و گرفتاری های شخصیتی و ذهنی هستند و ظاهرآ تنها بابک برادر بزرگ درمیان خانواده نرمال تر ازبقیه است، هرچند در طول داستان متوجه می شویم که خانواده آنها از نظرجایگاه اجتماعی، سطح بالا وقابل توجهی دارند ، پدر استاد دانشگاه است ، مادر درجوانی فعالیتهای انقلابی و روشنفکری داشته شادی و برادرش ارش با موسیقی آشنا هستند و... لرزه های نیمه شب شروع خوبی شده است برای جر وبحث ها و شلوغ بازی های بی سروته در خانه وانتقال اضطراب وهراس بیش ازاندازه به فضای داخل آن ، درواقع ما با زلزله ای در این خانه روبرو هستیم که ناشی از زلزله ی درون هریک از آدم هایی ست که درآن زندگی می کنند و بروز این آشفتگی از درون هریک ازآنهاست که ناگهانی ست واز قضا پررنگ تر از زلزله ی پنج ریشتری شهر تهران است و همین امر دررابطه با باقی شخصیت های این داستاننیز مصداق دارد .
نگران نباش روایتی است از شادی ، دختری که داستان یک روز تهران را در زلزله برایمان به تصویر می کشد ، از صبح تا شب ، از خودش ، خانواده ، دوستانش ، کوچه و خیابان های تهران و زلزله و اعتیاد حرف می زند
مهسا محبعلی درکشف ایده ی داستا نش موفق بوده است، زلزله در تهران به خودی خود آنقدرها جذابیت دارد که مخاطب را با دهان نیمه باز به دنبال سطرها بکشاند واما بالاترو بهتر از زلزله، توازی آن با داستان اعتیاد و البته متاسفانه، سرعت گرفتن قصه ی اعتیاد وجاذبه های توصیفی آن در داستان در مقایسه با زلزله که به گمانم تعادل داستان را شکسته است .
داستان نویس با محور قراردادن اعتیاد به طور عملی موضوع تهران و زلزله را تبدیل به زمینه ای برای پیش برد داستان می کند یعنی از تهران تنها چند جا با مشخصات بسته و خاص، دیگری ردی در داستان نمی بینیم تهرانی که بالقوه می توانست صاحب ظرفیت های فراوان تصویری ، مفهومی و داستانی باشد اما این اتفاق نمی افتد و ما تنها متمرکز می شویم روی روایت راوی اول شخص –شادی – که مدام در حال مرور ذهنیات خودش و اطرافیانش هست ، شادی بی قرار و مضطرب است چه در خانه و چه وقتی که در جستجوی مواد / جنس خانه را ترک می کند وبه خانه ی اشکان دوستش ویا خانه تیمی ای که دیگر دوستانش آنجا هستند سر می زند
داستان نویس درست ودقیق حالات درونی شادی واطرافیانش را توصیف و به تصویر می کشد ، وصف دوقطب اعتیاد یعنی نشئگی وخماری وحد فاصل این دو حالت را در شخصیت های داستان به خوبی جا انداخته است و همچنین روحیه ستیزه جوی نسلی عصیان گر و آنارشیست که حالا دراینجا با موضوع اعتیاد هم آمیخته شده ، به خوبی از کار در آمده است، یکی ازچیزهایی که می تواند این روحیه را به خوبی معرفی کند ادبیات این نسل در گفتار و محاوره شان است که مهسا محبعلی با هوشیاری توانسته است با انتخاب یک زبان انرژیک برای راوی و ترکیب آن با یک طنز روشن و جسورانه به لحنی دست یابد که علاوه بر داشتن آشفتگی ذاتی ، پویا ، تند وتیزو باورپذیر هم باشد
توصیف ، تصویرسازی وفضاسازی قسمت هایی که شادی در فضاهای بسته و خانگی است جاندار و پر انرژی هستند اما فضاها وتصویر های خارجی در کوچه وخیابان به قدرت و تاثیرگذاری داخلی ها نیستند ،درواقع این هم در ادامه بحث بالا ست که داستان اعتیاد برجسته تر وموفق تراست چرا که فضاهای داخلی اغلب مربوط به اعتیاد و خارجی ها مربوط به شهر تهران است .
درپایان باید اشاره کنم ، به خوانش دیگری که می توان از این داستان داشت ، بنظرم می توان تمام تحولات و دگرگونی های شهرو زلزله را با یک انقلاب و یا تحول اجتماعی نیزهمانند دانست ، آشفتگی های سطح شهر، آدم ها و جوان ها و انتظاری که هریک از آنها دارند دسته یا گروه هایی که جوان ها در جاهای مختف شهر درست کرده اند وبا تکرار و تاکید بر این جمله که : " شهر در دست ماست " که گویی آنها در حال تسخیر شهر هستند و یا واضح ترازاینها در فصلی که جوان ها ومردم به مغازه ها حمله می کنند و آنها را غارت می کنند ، همزمان پروین( چریک هم رزم مادر شادی ) بر روی سقف یک ماشین با یک بلندگوی دستی در حال خواندنیک سرود انقلابی است و همین طور حضور نیروی انتظامی در برابرمردم و اتفاقن تاکید با جمله متناقضی که رو به آنها می گوید : " نترسید.....همه چیز تحت کنترله ....وحشت نکنید ...." به گمانم نباید ازاین رویکرد داستان هم دور افتاد
مهسا محبعلی هر چند توانسته است انتظارات اساسی و مهم داستانش را در برابر مخاطب به خوبی کنترل کند ،اما تردید ندارم که با سخت گیری بیشتر می توانست رمان کم نظیری بیافریند
بعدالتحریر: سطرهای آغازین "خانه ی ادریسی ها" را که بر پیشانی یادداشت مرور می کنم، تازه یادم می آید که این رمان هم مربوط می شد به یک انقلاب و روزهای حوالی آن درعشق آباد ترکمنستان که قصه ی این تحولات واتفاقات در خانه ادریسی ها می گذشت ....

* شروع رمان " خانه ادریسی ها " غزاله علیزاده

نخستین شعر شکسته ( نیمایی)

2009-11-22T06:31:00.000-08:00

سومین یادداشت شاعران - درباره‌ی شمس جهان کسمایی
نویسنده: رسول رخشا

پس از معرفی ابوالقاسم لاهوتی و تقی رفعت در یادداشت‌های قبلی، اکنون به طور مختصر مروری داریم بر جایگاه و مرتبه‌ی شاعری به نام شمس کسمایی که در شکل‌گیری شعر به شیوه‌ی امروزی و روش‌های برخورد با آن - البته پیش از نیمای بزرگ - تأثیرگذار بوده است.

□

در گفت‌وگویی که با پوران فرخزاد انجام شده بود – نمی‌دانم کی و کجا - خواندم:
"شمس کسمایی" مادر شعر مدرن ما بود، همان‌طور که "نیما" پدر شعر مدرن ماست.
حالا که بنا دارم یادداشت کوتاهی درباره‌ی "شمس کسمایی" بنویسم، این جمله مدام قد می‌کشد و خودش را به ذهن‌ام می‌رساند و نقش تابلویی را بازی می‌کند که از پیش رویم کنار نمی‌رود و انگار هم نمی‌شود کاریش کرد...
هر چند پر واضح است که شرایط شکل‌گیری و نمود پیدا کردن گزاره‌ی، "نیما" پدر شعر مدرن ماست با گزاره‌ی "شمس کسمایی" مادر شعر مدرن ماست، تفاوت‌های آشکار دارد که بر هیچ اهل شعری پوشیده نیست.
خلاقیت و تلاش مستمر همراه با هوشیاری‌های مداوم نیما یوشیج در نهایت منجر به دگرگونی بنیادین در عرصه‌ی شعر روزگار خود شد و او توانست کوشش‌های شاعران پیش از خود را، یعنی کسانی هم چون ابوالقاسم لاهوتی، تقی رفعت، شمس کسمایی و جعفر خامنه که شعر و نگاه‌شان برگرفته از روح نوخواهی و تجدد دوران خویش یعنی مشروطه‌طلبی در ایران بود به سرانجام ممکنی برساند.
کسانی هم چون "شمس کسمایی" یکی از زمینه‌سازان دست‌یابی به شعر امروز ایران پیش از نیما بوده‌اند، توجه به موضوع تجدد و نوگرایی در برابر سنت‌های موجود در دوران مشروطه توسط او و همفکران‌اش به خصوص در عرصه‌ی شعر مسبب حرکت‌های مهمی در سرنوشت شعر ما شده است... موضع‌گیری‌های اجتماعی/ سیاسی همراه با تفکرات سوسیالیستی شاعران پیشرو آن دوران که ناشی از آشنایی شاعران با زبان‌های خارجی و تفکرات خارج از ایران بود و بازتاب آن‌ها در شعرها به تدریج بدل به یکی از راه‌های برون رفت از قالب‌بندی‌های رایج دوران شد.
به گمان من ابوالقاسم لاهوتی، تقی رفعت، شمس کسمایی و جعفر خامنه مربع شعر مدرن ما را پیش از نیما شکل داده‌اند و هر کدام توانسته‌اند یکی از چهار ضلع مربع ترسیم کنند و سهم قابل توجهی در چگونگی رویکردهای جدید شعری و شکستن اسلوب‌ها و ساختارهای سنتی و کهنه و سنگ شده‌ی دوران خویش داشته‌اند... در یادداشت‌های گذشته به طور مختصر درباره‌ی ابوالقاسم لاهوتی و تقی رفعت و خدمات ارزنده‌شان به شعر مدرن یاد کردم و در یادداشت بعدی هم سعی می‌کنم که درباره‌ی جعفر خامنه بنویسم تا اضلاع مربع شعر مدرن ما در آن دوران کامل شود.
نخستین شعر شکسته (نیمایی) توسط شمس کسمایی نوشته شد و همین امر یعنی شکستن قالب‌های سنتی در شعر توسط او شاید مهم‌ترین دلیلی باشد که از او با عنوان مادر شعر مدرن یاد می‌کنند...
جنبش مشروطه در ایران سرچشمه‌ی تحولات بزرگ و متفاوت ِ غیر قابل انکاری در عرصه‌های سیاسی، فکری، فرهنگی، مدنی، اجتماعی و... بود که بی‌تردید یکی از بارزترین آن‌ها در حوزه‌ی فرهنگ و هنر، شعر بوده است و تغییر بنیادی در ساختار بیرونی و درونی شعر...
جای توجه و خوشحالی دارد که یکی از چهار شاعر نامبرده که پیش از نیما در شکل‌گیری شعر معاصر تأثیرگذار بوده، زن بوده است و به نوعی حضور یک شاعر زن در آن دوران و تأثیر اندیشه و تلاش‌های او برای تغییر در ماهیت شعر مدرن ما جای درنگ‌های فراوان دارد که بی‌گمان از حوصله‌ی این یادداشت بیرون است.
"شمس کسمایی" در سال ۱۲۶۲ خورشیدی در شهر یزد متولد شد و همان جا با بازرگانی به نام حسین ارباب‌زاده ازدواج کرد و به همراه وی به روسیه رفت و ده سال در عشق آباد روسیه زندگی کرد، در این زمان شمس زبان روسی می‌آموزد... در سال ۱۲۹۷ به همراه دو فرزندشان صفا و اکبر به ایران باز می‌گردند و در تبریز ساکن می‌شوند...
تبریز در آن سال‌ها مرکز ثقل تحرکات اجتماعی و انقلابی ایران است، سال‌هایی‌ست که شیخ محمد خیابانی مشغول سازماندهی مردم برای یک خیزش اجتماعی، و تقی رفعت در کار تشکیل هسته‌های مبارزاتی در عرصه‌ی شعر، برای مبارزه با شعر سنتی – بازگشتی‌ست. عرصه‌ی عمل این هر دو نیز نشریه تجدد است... شمس کسمایی که اقامت‌اش در روسیه مقارن با شکل‌گیری و گسترش سوسیالیم انقلابی‌ست به محض ورود به تبریز و وقوف به این‌که نظریات اجتماعی شیخ خیابانی و رفعت همان نظر مبارزان روس است، به گروه نویسندگان تجدد می‌پیوندد و شروع به نوشتن مقالات انقلابی می‌کند، عمده‌ترین مقالات شمس موضع‌گیری علیه قرداد ۱۹۱۹ است. شمس که زبان‌های فارسی و روسی را می‌دانست، در تبریز، ترکی را نیز می‌آموزد که در آن روزگار به سبب مراوده‌ی فرهنگی بین روشنفکران ایران و ترکیه عثمانی زبان بسیار زنده و فعالی بود. شمس زنی روشنفکر، فعال، و جمع‌گرا بود که خانه‌اش در تبریز محفل هنرمندان و اندیشمندان بود...
بعد از این‌که رفعت کشته شد، رضاه شاه به قدرت رسید و لاهوتی برای همیشه از ایران گریخت، حسین ارباب زاده – همسر شمس کسمایی – در سال ۱۳۰۷ در گذشت و شمس حالا بعد از دست دادن پسرش با تنها دخترش صفا تنها مانده است، به یزد می‌رود و چند سالی آن‌جا می‌ماند. و بعد با همسر جدیدش محمد حسین رشتیان به تهران می‌آید و در خیابان دانشگاه اقامت می‌گزیند. شمس کسمایی در ۱۲ آبان ۱۳۴۰ در سن ۷۸ سالگی در گمنامی در گذشت. او را در گورستان وادی اسلام شهر قم به خاک سپردند... و دیوانش گم شد ." ۱
در سال ۱۲۹۹ خورشیدی مجله‌ی آزادیستان به سردبیری تقی رفعت منتشر شد که رفعت در آن شعرهایی از شمس جهان کسمایی را به چاپ رساند.

تا تکیه‌گاه نوع بشر سیم و زر بود
هرگز مکن توقع عهد برادری
تا این‌که حق به قوه ندارد برابری
غفلت برای ملت ما مشرق خطر بود

آن‌ها که چشم دوخته در زیر پای ما
مخفی کشیده تیغ طمع در قفای ما
مقصودشان تصرف شمس و قمر بود

حاشا به التماس بر آید صدای ما
باشد همیشه غیرت ما متکای ما
ایرانی از نژاد خودش مفتخربود

«فلسفه امید»

ما دراین پنج روز نوبت خویش
چه بسا کشتزارها دیدیم
نیکبختانه خوشه‌ها چیدیم
که ز جان کاشتند مردم پیش

زارعین گذشته ما بودیم
باز ما راست کشت آینده
گاه گیرنده گاه بخشنده
گاه مظلم گهی درخشنده
گرچه جمعیم و گر پراکنده
در طبیعت که هست پاینده
گردمی محو باز موجودیم

کسانی هم چون شمس کسمایی، تقی رفعت یا ابوالقاسم لاهوتی به شکلی بنیادی در ظهور و بروز شعر مدرن ما مؤثر بوده‌اند و تلاش‌هایشان زمینه‌ساز کلیتی شده است که تفکر و شکل فضای شعر امروز ما را محیا کرده است. به همین سبب تأکید می‌کنم ارزش و اعتبار این شاعران و متفکرانی از این دست شاید تنها به آثارشان در قالب شعر و مقاله محدود نشود و چیزی باشد فراتر از این موضوع. و با طرح این موضوع لابد بدیهی می‌نماید که در شعرهای به‌جا‌مانده از این شاعران آثار ضعیف از نظر ارزش‌های زیباشناختی شعر به طور کل و درون‌مایه شعر به طور خاص دیده شود و تأکید من نگارنده‌ی این یادداشت‌ها در عباراتی نظیر، نخستین شعر مدرن یا نخستین شعر شکسته و... بیش‌تر به دلیل اهمیت در زمان این رویکردهای متفاوت و خاص بوده است نه ارزش داوری در برابر چیستی آن‌ها...
به عنوان مثال اهمیت رفتارهای شعری شمس کسمایی و نوآوری‌هایش در این عرصه مربوط می‌شود به نوآوری‌های او در دو شکل. اول، نوآوری‌های مضمونی و محتوایی او که در همان قالب‌های کلاسیک شعر عرضه می‌کند و در واقع مضمون‌های نو در جامعه در قالب‌های سنتی و کلاسیک ارائه می‌شوند و دیگری شکستن اوزان و قوالب سنتی در شعر اوست، او با شکستن فرم و ساختار بیرونی شعرش چهره‌ی تازه‌ای به شعر خود می‌بخشد.

«پرورش طبیعت»

ز بسیاری آتش مهر و ناز و نوازش
از این شدت گرمی و روشنایی و تابش
گلستان فکرم
خراب و پریشان شد افسوس
چو گل‌های افسرده افکار بکرم
صفا و طراوت زکف داده مأیوس...

یکی، پای بر دامن و سر به زانو نشستم
که چون نیم وحشی گرفتار یک سرزمینم
نه یارای خیرم
نه نیروی شرم
نه نیرو نه تیغم بود، نیست دندان تیزم
نه پای گریزم
از این روی در دست هم جنس خود در فشارم
ز دنیا و از سلک دنیا پرستان کنارم
بر آنم که از دامن مهربان سر برآرم.

منابع:
۱. تاریخ تحلیلی شعر نو، شمس لنگرودی جلد اول، نشر مرکز. (ص ۸۸ – ۸۶)
۲. شعر امروز، زن امروز/ علی باباچاهی، نشر ویستار

تو هماني كه فكر مي‌كني

2009-11-22T06:15:00.000-08:00

گفت‌و گو با «رويا زرين» درباره‌ي شعر سياسي-اجتماعي امروز ايران

رسول رخشا وعلی مسعودی نیا

خانم زرين! شما دومين بار است که طي چند ماه اخير برنده يک جايزه ادبي مستقل مي‌شويد. فکر مي‌کنيد که اين امر چه تاثيري در رسالت هنرمندانه‌شما داشته باشد در قبال اجتماع و آيا اساسا قائل به وجود چنين رسالتي هستيد يا خير؟

درست است. نکته‌نخست اينکه بار اول با داوراني که نگاهشان کاملا زنانه بود و بار دوم با قضاوت داوراني با نگاه مردانه (و البته اگر کتاب سال ايوار را نديده بگيريم). نکته ‌دوم اينکه شعر‌هاي برگزيده در جايزه نيما از کتاب «بلقيس در وضعيت تله زنگ» بودند که اين کتاب ممنوع‌الانتشار شد. اين دو اتفاق البته مرهون تصميم انسان‌هاي مصممي‌ است که اراده کردند تا قدم‌هاي ارزنده‌اي را به نام فروغ و نيما و به اميد اعتلاي ادبيات بردارند. اما اينکه جوايز چه تاثيري در رسالت هنرمندانه داشته‌اند، بايد اعتراف کنم که بيش از اهداي جوايز شوک‌هايي که مدام بر مردم اين سرزمين مي‌رود هر انساني را متعهد و متاثر مي‌کند، مگر اينکه بلا نسبت گوني سيب‌زميني؛ آدم، آدم نباشد. ديگر اينکه اگر بنا بر ايجاد رسالت توسط جوايز باشيم يعني در اين مملکت هر کس جايزه نمي‌گيرد بي‌خيال همه‌چيز. اما خودمانيم اگر اين جوايز نبودند الان خود شما فرصت اين گفت‌وگو را به من مي‌داديد؟

احتمالا خير! چون به هر حال بايد، كاري شده باشد و جمعي معتبر بر تاثير آن صحه بگذارند تا بشود با مولفش گپي زد. بگذريم. در دفتر‌هاي پيشين‌تان، به خصوص در «مي‌خواهم بچه‌هايم را قورت بدهم» رگه‌هاي بارزي از نقد اجتماعي و حتي گاهي فمينيستي را مي‌توان ديد. با اين حال نمي‌شود گفت که رويکرد غالب شما سياسي- اجتماعي است. تا چه حد دغدغه دخالت هنرمندانه در بحران‌هاي اجتماعي با شما و شعر شما هست؟

شش‌سالم بود که شب‌ها وقتي پدرم اخبار بيگانه (!) را که البته آن ‌موقع‌ها مي‌گفتند «بي‌بي‌سي» گوش مي‌داد؛ نمي‌فهميدم دنبال چه چيزي‌ است. شش سالم بود که مادرم دستم را گرفت و مرا ميان جمعيتي برد که چيزهايي مي‌گفتند که نمي‌دانستم چرا مي‌گويند. آن روز تير‌اندازي هوايي شد. من آنقدر ترسيده بودم که تا مدت‌ها مدام روي لباس اين و آن بالا مي‌آوردم. چيزي نگذشت که هر پسري را که توي کوچه مي‌ديديم، مدتي بعد عکسش را روي در و ديوار مي‌زدند. بعد هم به مشکلات ديگري برخورديم. با اين حساب شايد تا الان بحران بخش غالب «دي ان اي»مان شده باشد درد مزمني که از قلب‌مان مي‌ريزد توي قلمم‌مان مي‌ريزد توي گلويمان و وقتي ديگر...

در ابتداي اين گفت‌‌‌‌و‌گو از كتابي سخن گفتيد كه ممنوع‌الانتشار شده است. در تاريخ معاصر ما، همواره تابو‌ها و خطوط قرمزي تعريف شده‌اند که عدم رعايت و گذر کردن از آنها، منجر به اعمال مميزي بر آثار نويسندگان و شاعران بوده‌اند. در چنين شرايطي چگونه بايد با اين خطوط قرمز ساخت و در عين حال گفتني‌ها را هم نا‌گفته باقي نگذاشت و به گوش مردم رساند؟

راستش نمي‌دانم... هنوز نمي‌دانم چطور مي‌شود آدمي اين حق را براي خودش قائل شود که بهتر از ديگران مي‌داند که چه چيزي بايد يا نبايد گفته شود. ديگر اين روز‌ها بچه‌ها بعد از ياد گرفتن آب، بابا ياد مي‌گيرند که مثلا طبق اصل 24 قانون اساسي نشريات و مطبوعات در بيان مطالب آزادند و يا مثلا طبق بند اول ماده 29 اعلاميه جهاني حقوق بشر تعهدات هر کس فقط در قبال جامعه‌اي‌است که رشد آزاد و کامل شخصيت او را امکان‌پذير سازد (که احتمالا منظورشان از جامعه کلمه ديگري بوده). هنرمندي که از نقد کردن خودش هم نمي‌گذرد؛ هنرمندي که روح خودش را عريان مي‌کند و همچو آينه‌اي مقابل اجتماع مي‌گذارد، در واقع هميشه خطري محسوب مي‌شود. اما قابل توجه اينکه، اين خطوط قرمز همه‌مان را پيچيده‌تر کرده است. همه‌مان را حساس‌تر و خلاق‌تر. هر کس به فراخور خلاقيتش راهي را پيدا مي‌کند براي عبور.

آيا در آرمان‌هاي دراز‌مدت‌تان، براي خودتان نقشي در پيشبرد آگاهي اجتماعي نيز در‌نظرگرفته‌ايد و به گمان شما، راه رسيدن به چنين آرماني را در چه خط سيري بايد يافت؟

اين جمله از بوداست يا بزرگ ديگري فرق نمي‌کند، دوستش دارم. مي‌گويد: تو هماني که فکر مي‌کني (البته فيزيک کوانتوم هم تاييد مي‌کند اين را). نه من؛ هر انساني مسوول فکرهاي خودش است و هر فکر مي‌تواند آنقدر قدرتمند باشد که سرنوشت زمين را تغيير بدهد. پس حق دارم اگر بغضم مي‌گيرد وقتي با زناني حرف مي‌زنم که باور کرده‌اند که نظرشان مهم نيست... که باور کرده‌اند نصف آدم‌اند. گريه‌ام مي‌گيرد وقتي کساني اجازه مي‌دهند که اميدهايشان به باد برود، چرا که به ايشان سعي دارند بقبولانند که بي‌اهميتند. آنقدر که قانون هم کاري از دستش ساخته نيست. کسي که اين مجوز را براي به يغما رفتن اميدهايش صادر مي‌کند، به اندازه‌به يغما‌برنده گناهکار است و بدهکار به خودش... به سرزمينش و به آيندگان. ‌اي کاش روزي چند دقيقه به مرگ بينديشيم. طبق قانون طبيعت قرار است همه‌مان بميريم. اين فکر خدمت بزرگي به زندگي مي‌کند. کمک‌مان مي‌کند تا مسووليت افکار و اعمال‌مان را به عهده بگيريم. لحظه بزرگ پذيرش لحظه باز پس گرفتن اقتدار آدمي است. لحظه بزرگ پذيرش آزادي است به مثابه هديه مادر‌زاد آدمي. آدمي، بالذات کامل است. آدمي که خودش را کامل نداند اجازه مي‌دهد که تقليلش دهند. اين آدم حتي دم و بازدمش که طبيعي‌ترين حق اوست، به طور خودکار نصف آدم مي‌شود.

آيا موقعيت شعر امروز ايران، موقعيتي هست كه بتواند با واكنش به بحران‌هاي اجتماعي، نقش يك رسانه جدي را ايفا كند، يا اصولا رسانه‌بودن شعر به نظر شما بحثي منسوخ و منتفي است؟

بارها شاهد بوده‌ايم که وقتي بحراني پيش مي‌آيد- نمونه‌اش هم وقايع اخير- شاعران هم به عنوان بخشي از بدنه اجتماع واکنش نشان مي‌دهند. به سايت‌هاي ادبي که مراجعه کنيم نمونه‌هايش بسيارند؛ عرض کردم سايت‌ها چون تنها فضاهاي موجود هستند بالطبع مخاطبان سايت‌ها هم محدود هستند حالا صرفنظر از اينکه آيا مطالب درج شده تا چه اندازه واقعا هنرمندانه‌اند. بعد از زلزله بم به ياد ندارم که موضوع نماديني به اندازه شهادت خانم آقاسلطان دستمايه اين همه سوگ‌سروده شده باشد. اما متاسفانه مگر چند درصد از مردمان اين کشور پرجمعيت کاربران اينترنت هستند؟ (تازه اگر اين تنها رسانه هم دچار اشکال فني نشود!). به علاوه در اين موقعيت‌ها نوشته‌ها معمولا شتابزده و تاريخ مصرف دارند مگر استثنائاتي و ديگر اينکه شانس پخش شدن از طريق رسانه‌هاي پر مخاطب ملي (!) از قبيل تلويزيون و روزنامه‌هاي کثيرالانتشار دولتي را هم ندارد يعني کثير مردم محرومند از کثير امکانات موجود و تازه اصلا چرا بايد واکنشي عمل کرد؟ در هر شرايطي کنشمند بودن موثرتر نيست؟ در بحران موجود ادبيات به عنوان شخصيتي حقوقي هم خواهان مطالباتي براي خويش است هم زبان کساني که صداي رسايي ندارند. اين را هم مي‌دانيم که آتش سياست به دامن هر که و هر چه بيفتد تا مغز استخوان مي‌سوزاند. هيچ حکمي قرار نيست صادر شود هر که هر چه مي‌خواهد مي‌تواند بگويد يا نگويد و البته ديگر همه تفاوت انسان متعهد را با شعاري‌کردن شعر مي‌دانند. اما شايد براي شما هم پيش آمده باشد. بعضي از اين سوگ‌سروده‌ها را که مي‌خواندم چيز ديگري را هم حس مي‌کردم که اذيتم مي‌کرد. در بعضي موارد بوي چيزهاي ديگري هم به مشام مي‌رسيد و آن درست‌کردن پاچيني از اين قواره بود توسط قليلي. خب مي‌بينيم که چه بهره‌هايي مي‌شود از مرگ انسان ديگري برد. خب شاعر هم آدم است ديگر. اين را گفتم که بگويم ديگر شعر، نقش وحي را و شاعر، نقش راوي وحي را به عهده ندارد. بهتر است که شاعران هم از حق اشتباه‌کردن برخوردار باشند؛ چون کسي که نخواهد اشتباه کند، بعيد است که دست به کاري بزند.

وقتي اثر انگشت‌هايمان شبيه هم مي‌شود

2009-11-22T06:08:00.000-08:00

گفت‌و‌گو با «رضا حيراني» درباره‌ي شعر سياسي-اجتماعي امروز ايران

رسول رخشا وعلی مسعودی نیا

آقای حيراني! در تاريخ معاصر ما، همواره تابو‌ها و خطوط قرمزي تعريف شده‌اند که عدم رعايت و گذر کردن از آنها، منجر به اعمال مميزي بر آثار نويسندگان و شاعران بوده‌اند. در چنين شرايطي چگونه بايد با اين خطوط قرمز ساخت و در عين حال گفتني‌ها را هم نا‌گفته باقي نگذاشت و به گوش مردم رساند؟

به اعتقاد من اين دور زدن مميزي از سال‌ها پيش در شعر معاصر ما رسوخ کرده به حدي که حتي در مواردي که جزو خطوط پررنگ قرمز هم محسوب نمي‌شوند شاعران باز هم طبق عادت شعر فارسي وابستگي شديدي به استفاده از ايهام و تمثيل و استعاره دارند هرچند شيوه برخورد شاعر امروز با شاعران دهه‌هاي 40 تا 60 بسيار متفاوت است اما به هرحال شعر معترض فارسي همواره وابسته به استعاره بوده و هست. البته ما شاهديم که شاعراني مانند احمد شاملو و نصرت رحماني و حتي شاعران سياسي‌تري مانند سياوش کسرايي باز هم از همان شگردهاي دور زدن مميزي دست بر نمي‌دارند. اين مساله در نسخه‌هاي کمرنگ‌تر خود در اوايل دهه 70 هم به چشم خورد البته اين بار شگردهاي زباني و زيبايي‌شناسي شعر معاصر که به واسطه تحولات انجام شده در جامعه سياسي و اجتماعي ايران دچار تغيير شده بود باعث شد برخي شاعران اين دوره به زباني تيزتر و عريان‌تر شعر بنويسند اما همان ذائقه معتاد شده مخاطب به ايهام و استعاره باعث شد بسياري از اين شعرها متهم به فاصله گرفتن از بن‌مايه شعري شوند. امروزه ما بعد از تجربه کردن و بازخواني دو دوره متفاوت از شعر معاصر که درگير مميزي سنگين شده به اين نکته دست پيدا کرده‌ايم که اولين اصل براي نوشتن شعر موفق، دوري از خودسانسوري‌ است. بايد بپذيريم که امروز اين فرصت براي شاعران ايجاد شده که با توجه به حرکت شعر معاصر به سمت جزئي‌نگري و جزئي‌نويسي هنوز بدنه اتاق فکر سانسور وابسته به کلي‌نگري‌ است و خطوط قرمز هم به واسطه همين کلي‌نگري مسائل بسيار مشخص و خط‌کشي‌شده‌اي هستند. اين تضاد باعث شده که با اندکي خلاقيت شاعر معاصر بتواند حرف خودش را بزند بي‌آنکه درگيري آنچناني با مقوله خطوط قرمز پيدا کند. البته مساله‌اي که ما امروزه با آن به نام مميزي و عدم اجازه انتشار آثارمان طرفيم ربطي به خطوط قرمز ندارند بلکه بيشتر حاصل تفکري ا‌ست که اساسا هرنوع جنب و جوش فکري و فرهنگي را برنمي‌تابد. به همين خاطر سعي مي‌کند ميزان آثاري که به زعم ايشان مولفش غيرخودي و از آن مهمتر مولد فکر و انديشه است را متوقف کند.

به نظر شما چه تعريفي مي‌توان در باب شعر سياسي- اجتماعي ارائه داد که بتواند سره و ناسره‌بودن آن را در قياس با شعارها و شعر‌هاي مانيفستيک تاريخ مصرف‌دار مشخص کند؟

من براي خودم تعريفي مشخص داشته‌ام که فرق بين شعر و شعار در اين است که ما با دو نوع شعر معترض طرفيم اول شعر سياسي نوشتن و دوم سياسي شعر نوشتن. در نسخه سياسي شعر نوشتن، شاعر شعرش را وابسته به علايق سياسي خويش مي‌کند و سعي دارد در هر حالتي شعرش تريبوني براي تفکر سياسي مورد نظرش باشد اما در نسخه شعر سياسي نوشتن شاعر به واسطه حساسيت‌هاي ذاتي‌اش نسبت به جهان اطراف از تحولات سياسي و اجتماعي به عنوان نيروي سوخت اثرش استفاده مي‌کند. من معتقدم بيشترين تفاوت شعر امروز با شعر پيش از خود در همين شيوه نگارش است که شاعر امروز از روي همان حساسيت‌هاي ذاتي به سمت شعر سياسي مي‌رود و نيازي نمي‌بيند که براي اثبات جريان فکري سياسي‌اش شعرش را تريبون کند. وقتي شعر وسيله يا به زبان ساده‌تر پلاکارد شاعر باشد جدا از نوع سليقه سياسي فرد ما با آثار تاريخ‌مصرف‌دار مواجه مي‌شويم. شاعر واقعي در هنگام نوشتن تعهدش پيش از سليقه سياسي، مومن به ظرفيت‌هاي ادبي اثرش است. ابتدا سعي مي‌کند اثري درخشان بيافريند و در مرحله دوم تلاش مي‌کند سويه‌هاي سياسي به آن بدهد.

تفاوت‌هاي مضموني و ساختاري و تکنيک بياني شعر امروز ما در قبال بحران‌هاي اجتماعي چه تفاوت‌هايي با دهه‌هاي پيشين دارد و کلا به نظر شما اين روند، پيوند شاعران را با عامه مردم پيوسته‌تر ساخته يا گسسته‌تر؟

گمان مي‌کنم مهمترين تفاوت شاعر امروز با پيشينيان خود در آگاهي او به بحث عدم قطعيت است. شاعر جوان امروز مي‌داند که هيچ انديشه سياسي‌اي نمي‌تواند تمام قد آراسته و توانا باشد. او به واسطه همين آگاهي سعي مي‌کند به دور از تعصبات نسل‌هاي گذشته هر انديشه‌اي را با ظرفيت‌هاي موجود بسنجد. بنابراين دچار هيجانات قهرمان‌ساز نمي‌شود. او مي‌داند ساختار هرمي‌شکل قدرت مساله‌ساز است؛ بنابراين براي پرداختن به انديشه‌هاي سياسي خود سعي نمي‌کند از هر فردي بتي بي‌خطا بسازد و البته همانطور پيش از اين گفتم مهمترين تفاوت نسل امروز با گذشته در حرکت شعري او به سمت استفاده از جزئيات زباني و محتوايي‌ است. او ديگر به کلي‌گويي نمي‌پردازد. آزادي براي او يک کلمه با تمام معاني دروني‌اش نيست. آزادي از منظر او مي‌تواند مصداق‌هاي جزئي و ساده‌تري داشته باشد که پرداختن به آن گرچه در نگاه اول شايد شعرش را سياسي جلوه ندهد اما مخاطب هوشمند مي‌تواند از سطر سطر آن به تفکر اعتراضي مولفش پي ببرد. شاعر امروز براي پاس داشتن آزادي نمي‌گويد «آه اگر آزادي سرودي مي‌خواند» زيرا سرود آزادي براي او در يک شعار کلي معنا پيدا نمي‌کند. او ريزترين وقايع زندگي خويش و اطرافيانش را مي‌کاود تا از جزئي‌ترين اتفاق‌ها مصداقي براي محدود شدن آزادي پيدا کند. به قول «بهزاد زرين‌پور: «ما از روي دست هم خواب مي‌بينيم آنقدر به يک‌سو اشاره کرده‌ايم که اثر انگشتهايمان شبيه هم شده است دست خودم نيست دلم براي در زدن دير رسيدن گم شدن دلم براي از دست دادن تنگ شده است» اگرچه بايد بپذيريم که عامه مردم به دليل همان ذائقه معتاد به کنايه و کلي‌گويي هنوز نتوانسته با شيوه نوين شعر معترض فارسي ارتباط برقرار کند اما قرار هم نيست شعر معاصر دستاوردهاي گرانبهاي خويش را فداي ذائقه کلي مخاطب کند. شاعر پيشرو دنباله‌روي از سليقه مخاطب نمي‌کند چراکه به ظرفيت‌هاي اثرش ايمان دارد.

چه بايد کرد تا رگه‌‌هاي اجتماعي و سياسي شعر، تنها بدل به يک فيگور تو‌خالي روشنفکرانه نشود که شاعران براي پروپاگانداي خويش به کار مي‌بندند؟ اصولا آيا محکي براي تميز دادن چهره‌هاي جعلي از چهره‌هاي انديشمند و خواهان سعادت اجتماعي وجود دارد؟

چه محکي شفاف‌تر از زيست شاعر؟ آيا ما مي‌توانيم کساني که روي موج رسانه‌ها وجدانشان به درد مي‌آيد را با کساني همسان بدانيم که در وقايع اجتماعي‌اي که حتي بازخورد رسانه‌اي هم ندارند فعاليت مي‌کنند؟ آيا آناني که خرماي مقتول را با شربت قاتل فرو مي‌دهند با آناني که حتي حضور بي‌کلامشان نيز حساسيت ايجاد مي‌کند يکي هستند؟ فاصله بين چهره‌هاي به قول شما جعلي با شخصيت‌هاي اصيل را مي‌توان از زيست آنها شناخت. خوشبختانه امروزه فضاي رسانه‌اي به حدي همه‌گير است که کوچک‌ترين حرکت هنرمند به رخ کشيده مي‌شود بنابراين کسي نمي‌تواند با آسودگي نان به نرخ روز بخورد. در سال‌هاي اخير داشته‌ايم چهره‌هايي که در محافل و مجالس مختلف بسته به شرايط حاکم بر جلسه تغيير موضع داده‌اند. در جلساتي شور انقلابي و کارگري‌شان گل مي‌کند و به کمتر از زنده‌باد فلاني و فلان تن نمي‌دهند و در جلسه‌اي پوستين فاخر به تن مي‌کنند و آوازهاي قجري سر مي‌دهند. نگراني نبايد داشت. خوشبختانه همه ما از آنچه در پستوي عزيزان مي‌گذرد به اندازه غذايي که امروز خورده‌ايم باخبريم. بگذاريم کبکشان در زير برف هم دست از خروسخواني بر ندارد. چه باک...

سوگواري در شعر پر اميد

2009-11-22T05:43:00.000-08:00

درادامه گفت و گوهاي منتشرشده درباره اتخاذ رويکرد شاعران در قبال رويدادهاي اجتماعي-سياسي و کنش درون‌متني ايشان و در پي آن خلق‌ گونه‌اي شعر اجتماعي و سياسي در آثارشان يا کنش فرامتني شاعران و هنرمندان در برابر بحران‌هاي اجتماعي، اين‌بار سراغ «سيد علي صالحي» رفتيم؛ شاعري که تجربه‌هاي فراواني در رابطه با مسائل اجتماعي-سياسي و به طور کلي مفاهيم پيرامون انسان دارد. «شعر اورژانسي» نامي است که «سيد علي صالحي» به شعرهايي مي‌دهد که ماحصل شرايط خاص است و در برابر رويدادهاي پرتنش اجتماعي، سياسي و تاريخي شکل مي‌گيرد. او معتقد است اين نوع شعر، در صورتي که پختگي و مهارت شاعر را در پي نداشته باشد معمولا تاريخ مصرف دارد چراکه خلق آن اغلب همراه است با شرايط خاص حسي شاعر. «سيد علي صالحي» در قسمتي از صحبت‌هايش به نمونه‌هاي فراوان شعر اجتماعي در آثار شاعران کلاسيک اشاره مي‌کند که کمي پايه اين بحث را محکم‌تر مي‌کند

رسول رخشا و علی مسعودی نیا

در برخورد نخست به نظر مي‌رسد که بسياري از اشعار شما در زمينه‌اي عاطفي شکل گرفته‌اند. به يک معنا خصوصي و شخصي به نظر مي‌آيند، اما باز‌خواني و دقت بيشتر در آنها نشان مي‌دهد که اميد، اعتراض، اندوه و انتقاد اجتماعي و حتي سياسي در لايه‌هاي ديگر شعر‌تان انکار‌ناپذير است. اين رويکرد جمعي تا چه حد زاده شرايط و تا چه حد محصول دغدغه‌هاي فردي‌تان است؟

دغدغه‌هاي فردي ما-حتي به معناي سلطه ذهنيت محض- باز هم تحت شرايط موجود و موقعيت ممکن به وجود مي‌آيند. رابطه فرد با جامعه انساني همين است. خوب و بد... همه ما بر‌آمد فرآيند‌اجتماعي خود به شمار مي‌رويم. در انديشه پيشا‌افلاطوني «يک» همان «بسيار» و «بسيار» همان «يک» است. اين «من» و «جامعه» محصول و مکمل يکديگرند. انسان و شرايط، زيستي دروني و جدايي نا‌پذير را تجربه مي‌کنند. خصوصي‌ترين شعرها به محض تولد و تکثير، به امري اجتماعي بدل مي‌شوند. «کلمه» زاده شد تا درک حضور ديگري را مهيا کند. يعني من و تو. اين جمع سر‌آغاز تمرين پذيرش «جامعيت» است. اين جمع، شرايط را رقم مي‌زند و اين شرايط است که دغدغه فردي را توليد مي‌کند. و باز اين دغدغه است که با نيروي آگاهي مصلحانه، برمي‌گردد و همان يک است. اگر چنين باوري در جان وجهان يک شاعر نهادينه شود، خواه نا‌خواه، به وقت آفرينش، اين شکل از هزار‌تو‌ها در شعر او صاحب «وجود» مي‌شوند.

آقاي صالحي! بر اين اساس، آيا اين باور که تولد شعر سياسي و اجتماعي با تولد عصر روشنگري، مدرنيسم و مدنيت همزمان است، مي‌تواند باور درستي باشد، و اگر نيست، مي‌توان رد پاي اين شيوه از شعر را در ادبيات کهن فارسي دنبال کرد و نمونه‌اي آورد؟

به نظر مي‌رسد که عمر اين گونه شعر به درازناي حيات «اعتراض» است. البته در 100 سال اخير در جامعه ما عمق و گستره‌اي موثر‌تر يافته است. کشف و درک فرهنگ و باور «دوآليزم»، يعني دوره تقابل اهورا و اهريمن، سر‌آغاز پرسش، درگيري و اعتراض عليه ظلم و پلشتي است... تا همين امروز و حتما تا آينده‌هاي دور. اما به گونه‌اي امروزي‌تر و با تعريفي روشن‌تر، عالي‌ترين نشانه‌ها قيام کاوه آهنگر عليه ضحاک است. شاهنامه چنين روندي را بنيان گذاشته است. در کارنامه بي‌تفاوت‌ترين شاعران تاريخ اين سرزمين، حتما ردي از اين راه را مي‌يابيد؛ حالا با ضعف و قوت شايد. در کلام مولانا و حافظ نمونه‌ها بسيار است؛ حالا در پوشش نگاهي معنوي يا حضوري عاشقانه. اما اگر در پي آن لهجه صريح مي‌گرديم، بايد به شعر ناصر‌خسرو، سيف فرغاني، شيخ فضل‌الله نعيم استرآبادي و سيد‌علي عماد‌الدين نسيمي رجوع کنيم.

يعني به گمان شما اين نام‌ها را مي‌توان صاحب رويکردي قرين به رويکرد شعر معاصر در حيطه شعر سياسي و اجتماعي دانست؟

بله. به مفهوم نزديک به امروز، اينها عملا آفريننده عالي‌ترين شعرهاي سياسي و اجتماعي بوده‌اند. يعني رو‌در‌روي قدرت ايستاده‌اند و جان بر سر سلوک آزادي نهاده‌اند. آيا حسين‌بن‌منصور حلاج، عين‌القضات و سهروردي را مي‌توان فراموش کرد؟ سرآمد اين ظهور شورشي و کلام شعله‌ور، جان بي‌قرار عماد‌الدين نسيمي است. نگاه کنيد کار را به کجا مي‌کشاند که مي‌گويد: «گر انا‌الحق‌هاي ما را بشنود منصور مست/ هم به خون ما دهد فتوا و هم دار آورد». اساس کد‌واژه «انا‌الحق» در ادبيات گذشته ما يعني آرمان قيام و باور به اعتراض نسبت به سامانه‌هاي زورگو و سنت‌پذير. همين «نسيمي» گفته است: «ظالم اندر کشتزار خويش خواهد کشت ظلم/ ظلم و شر در مزرعه، البته عصيان پرورد». خطاب او به همه ديکتاتورهاي روي زمين در همه ادوار است. نگاه پيشگام نسيمي در قرن هشتم هجري قمري، چنان جاودانه و زنده است که باورش دشوار مي‌نمايد... و به شدت امروزي است. رد و راه شعر اجتماعي و سياسي در تاريخ کلام پارسي، ميراث اندکي نيست. ما پشتوانه‌اي افول‌ناپذير داريم و حرف آخر باز سخن نسيمي است؛ که تو گويي از اعماق زمان برآمده و جهان اکنون ما را منعکس مي‌کند: «دور گردون گشته وارون، شد مگر آخرزمان؟/ در قفس طوطي و قمري، در چمن زاغ و غراب»... من در ادامه اين کاروان نا‌ميرا، مي‌دانم سياست‌زدگي در شعر، مصداق فاجعه فرهنگي است، اما يادمان باشد که از سوگواري سياسي در شعر گريزي نيست. هم شريف‌تر که اميد جانشين سوگواري شود...

اما در کار حرفه‌اي شاعران، همواره اين ممانعت وجود دارد که شعر سياسي و اجتماعي به سمت شعار بلغزد. شعار چگونه خلق مي‌شود و از چه سابقه‌اي برخوردار است؟

توليد شعار هيچ ربطي به شاعر حرفه‌اي ندارد. جنس و ذات شعار متعلق به نيروي جمعيت است. شاعر منفرد نقش خلاق خود را دارد. در واقع معمار موقعيت است تا مردم به صورت خود‌جوش در آن موقعيت خاص، به شعار ملي خود برسند. مطالبات و اراده جمعي به گونه خلق‌‌الساعه و در يک همکاري حسي و آرماني «شعار» را به وجود مي‌آورد. مثلا سال 57، وقتي حكومت نظامي بي‌اثر مي‌شود، مردم با نظر به مهمات رقيب، به اين باور مي‌رسد كه: «توپ، تانك، مسلسل... ديگر اثر ندارد». زايش چنين سخني نياز به شاعر ندارد، خاصه در فرهنگ سليس و زبان ما كه خود مهياي «شعر‌پذيري» است. حقيقت اين است كه مردم به مرور ميوه شعر ناب را مي‌چينند، ضمير جمعي خود را لبريز از روح واژه مي‌كنند، همان شعرهاي سياسي در دوره تحمل ظلم را نهادينه وجود خود مي‌كنند، و به وقت اعتراض عملي و جمعي، با استفاده از چگالي و چكيده آن شعرها، خود صاحب شعار مي‌شوند. در شرايط خيزش فقط از انرژي پنهان شعرهاي ماضي استفاده مي‌كنند. شعر ناب و در ادامه آن شعر اجتماعي و سياسي، بستر‌ساز است. اگر به تاريخ پشت سر بنگريم و بخواهيم ريشه شعارهاي ملي و جمعي را جست‌و‌جو كنيم. بهترين نمونه‌ها را مي‌توانيم در قيام علويان بيابيم. شعارهاي ملي و شيعي عموما، و همچنين قيام‌هاي رويگران سيستان و سربداران خراسان... تا قيام مشروطيت كه با دنباله آن آشنا هستيد. يك نمونه آن «نصر من‌الله و فتح قريب» متعلق به امروز نيست. بازمانده رستاخيز علويان خطه شمال عليه خلفاي جبار بغداد است.

اما در كنار «شعار» بيشترين واكنش‌هاي اعتراضي در دوره مدنيت و مدرنيسم رخ داده است.

طبيعي است. مدرنيزم به رابطه پيچيده دولت- مردم دامن زد. مساله توليد دگرگون شد. نقش ادارات و صنف‌ها پر‌رنگ‌تر شد. رسانه‌ها جاي تيغ و سپر و رويارويي فيزيكي را گرفتند. نوع مبارزه با ظلم و پلشتي دگرگون شد. تمركز جمعيت و شهر‌نشيني و شكل اطلاع‌رساني و مساله اقتصاد دگرديسي خاصي را رقم زد. سياست رفتارهاي ملي و همگرا زاده پشت‌بام، كوچه، خيابان، ميادين و شهرهاست. تظاهرات ميليوني، بست‌نشيني و گرسنه‌نشيني(اعتصاب غذا) همه از دل فرآيند جهان نو به دنيا آمده‌اند.

شعر و حتما شعر سياسي و اجتماعي كه اشاره كرديد زمينه‌ساز حركت است. آيا اين شعر در كوران حركت‌هاي ملي و در شرايط بحران اجتماعي مي‌تواند تاثير‌گذار باشد؟ و در اين صورت، چرا عمده واكنش شاعران امروز نسبت به رخداد‌ها، واكنشي سريع و احساسي است؟

خب... كار شاعر همين است: حساسيت در برابر وقايع و سرنوشت انسان. منتها بايد حواسش جمع باشد. كار كلمه تعطيل‌بردار نيست، اما وقتي گلوله‌با آن شتاب شليك مي‌شود، از شعر چه كاري ساخته است؟ وقتي پاي «عمل» به ميان مي‌آيد، كيفيت كلمه كجاي كار است؟ در فوران حادثه، فعليت مهم است. شعر در مقام «قوه» قبلا كار خود را كرده است. اكثر شعرهاي احساسي و شعارمند در دوره تكانه‌هاي اجتماعي، تنها نقش ضبط حادثه را بازي مي‌كنند، البته با زبان شعر!... شاعر درد‌شناس، بايد فرصت‌شناس هم باشد. فراخواني خرد‌مندانه متعلق به پيش از لحظه انفجار است. و شگفتا گاهي قليلي از اين شعرهاي شتاب‌زده و شريف كه در ايام خيزش زاده مي‌شوند، از چنان عمق و عزتي برخوردار مي‌شوند كه با فرو‌كاهش رستاخيز، باز به حيات خود ادامه مي‌دهند. مثل شعر «وارطان» شاملو كه اين نكته به قدرت خلاقيت و توانايي و تجربه شاعر بازمي‌گردد. در موقعيت‌هاي توفاني هم بايد سرود. دست خود ما نيست كه سكوت كنيم، و اگر شعرهاي برآمده در چنين شرايطي، گاه تلفات مي‌دهند و فراموش مي‌شوند، اين هم هزينه همين حضور طلبنده است. دور از انتظار نيست كه بخش عمده‌اي از شعرهاي اورژانسي كه نوعي شعر در موقعيت فرار است، نتوانند از عمري طولاني برخوردار شوند...

پس براي ماندگاري شعر سياسي و اجتماعي چه بايد كرد؟

شروط و فاكتورها بسيار است... به سادگي نمي‌توان آن را فرموله كرد. شعر علم ذهن است. عمق اين علم و پختگي اين ذهن، يك اصل است. اما در اين فرصت من به تعبيري عمومي اشاره مي‌كنم كه خود داراي زير‌مجموعه‌هاي بسياري است. ماندن يا نماندن؟!... راه كدام است؟ آنجا كه جهان و زبان شعر و خود شعر به عنوان ابزار و گماشته در اختيار گزاره‌اي آرماني يا حادثه‌اي اجتماعي يا فرآيندي سياسي قرار مي‌گيرد، پر‌واضح است كه نه شعر، شعر مي‌شود و نه ثبت آن خاطره، ماندگار!... طبيعي است كه به محض تغيير موقعيت شعر نامبرده هم فوت مي‌كند. ما بايد به صورتي دروني و فطري در كار شعر چنان ورزيده شده باشيم كه نه فقط حوادث، بلكه زندگي فردي خود را نيز در اختيار شعر بگذاريم، آن‌وقت، بنا به آن ورزيدگي و قدرت خلاقه، شعر مسير طبيعي خود را طي مي‌كند. نبايد براي ثبت واقعه از شعر استفاده كرد، زيرا به سوءاستفاده منجر مي‌شود. به عكس... لا‌اقل من براي كار خودم سعي مي‌كنم براي ثبت شعر از نيروي عظيم واقعه مدد بجويم. در اين صورت نه آن واقعه را ناديده گرفته‌ايم و نه به معصوميت شعر خيانت كرده‌ايم.

با اين اوصاف، شعر ناب سياسي و اجتماعي از نظر شما چيست و سرچشمه‌هاي آن كجاست؟

فواره شعر سياسي و اجتماعي از مركز «ميدان سفارش خصوصي» است. اما نه خصوصي به معناي منقطع از جهان و انسان. تا آنجا كه گاه خيال مي‌كنم اين تقسيم‌بندي‌مي‌تواند نوعي انحراف باشد كه از گذشته نزديك به ما رسيده است. اساسا شعر حمام‌هاي قديمي نيست كه بخش خصوصي و بخش عمومي داشته باشد. نداي شعر از يك حنجره گلگون بر‌مي‌خيزد. انسان يعني بسيار. يكي كه به دنيا مي‌آيد، همه دنيا به دنيا آمده است، و يكي كه از اين جهان برده مي‌شود، همه جهان مي‌ميرد.

پس چرا هميشه در بحبوحه‌بحران‌هاي اجتماعي، شعر – لا‌اقل براي مدتي- به حاشيه مي‌رود؟

شعرناب ميزبان دوره آرامش است. كنار نمي‌رود، بلكه مي‌فهمد. وقتي كه قدم رويا را رقم مي‌زند، قلم از حضور باز مي‌ماند. اين خصيصه شعر است. صبور است و شفاست. براي قبل و بعد از دوره انفجار. اگر اين نوع شعر نباشد، در موسم رستاخيز، آن «همه‌گويگي مشترك» حتما چيزي كم دارد. شعر شورشي نيز يكي از رخسارهاي همين شعر ناب است. زيبايي شعر ناب، زره‌پوشي شعر اجتماعي را تضمين مي‌كند. شاعر چند‌وجهي هرگز به يك پيله معين بسنده نمي‌كند

.برگرديم سر شعر خودتان. در کارنامه شما دو تيپ بياني مختلف با فحواي سياسي- اجتماعي را مي‌توان رد‌يابي کرد: يکي شعري از جنس «گزارش به نازادگان» که به نوعي نشانه‌شناسي نوين در اين حيطه اصرار دارد، و ديگري شعري از جنس «دريغا ملا عمر» که صراحتا به نقد سياسي مي‌پردازد. تفاوت‌ها و شباهت‌هاي اين دو تيپ بياني را از منظر خودتان چگونه تشريح مي‌کنيد؟

اصولا رويکرد شکل‌دهنده اين دو شعر چه بوده است؟ منظومه «گزارش به نازادگان» پاييز سال 1367 سروده شده، دو سال مفقود، بعد ناگهان آن را ديدم. سر‌پل اين شعر بيست‌گانه هموند، حقيقتي به نام اعتراف است. دو گونه گفتمان بر گمان آن حاکم است: تغزل و اندوه توامان؛ از تفرد به جمع، و از جمع به تفرد باز‌مي‌گردد. دريغناکي فردي و هراس اجتماعي، با ترجيع‌بندي عليه فراموشي: «چرا به ياد نمي‌آورم؟». ظاهرا عاشقانه است اين شعر، اما هزار‌توي نهايي آن سياسي و اجتماعي است. راوي يکي از مردگان آن دهه عجيب است که به جهان باز‌مي‌گردد تا مصائب روزگار خود را براي نازادگان روايت کند. «گزارش به نازادگان» يکي از نخستين اوج‌هاي جريان شعر گفتار است. رويکردي اينجايي دارد و راوي منفرد است. اما دفتر «دريغا ملا عمر» حدود 11 تا 12 ‌سال بعد به دنيا آمده است. سر پل اين مجموعه، حقيقتي به نام پيش‌بيني است. پيش‌بيني‌اي که خود مولود تشخيص، شناخت و تحليل واقعيت است. رويکردي متفاوت دارد. در اينجا شاعر و راوي حضوري چند‌گانه دارند، بيشترين شعرهاي اين مجموعه از زبان زن افغان سروده شده. راوي گاه ناظر مطلق است. اين مجموعه چند ماه بعد از ورود نيروهاي ناتو به افغانستان منتشر شد. بسياري بر اين باور بودند که ظاهر‌شاه به قدرت بر‌مي‌گردد، اما آخرين شعر اين دفتر مي‌گويد:پادشاه به رم باز‌خواهد گشت، سلطنتي در کار نيست، و مي‌خوانيم که تا بعد از هفت‌سال هنوز اسامه بن لادن را نيافته‌اند. و باز بسياري مي‌گفتند که خشونت و تروريسم در افغانستان به پايان رسيده است، اما با نظر به همان پيش‌بيني، مستقيما و صريح گفته شده در اين دفتر، که خشونت و تروريسم وسيع‌تر خواهد شد. و آمده است که اين اهريمن به شکلي ديگر به راه خود ادامه خواهد داد، و ديديم که چنين شد. هم در ايران و هم در افغانستان، دوستاني همان زمان انتشار گفتند: اين پيش‌بيني‌ها غير‌واقعي است. اما همان شد که ديديم. حتي آقاي يونس قانوني از مقامات رده بالاي افغانستان از اين دفتر استقبال کرد و سفارش آمد که کاش شعر آخر (خطاب به ظاهر‌شاه) در اين دفتر نبود(همان سال انتشار که انتظار مي‌رفت پادشاهي به افغانستان باز‌مي‌گردد). اما صحنه همان شد که من ديده بودم. تنها يک‌نفر- همان زمان- تاکيد کرد که پيش‌بيني‌ها، همه درست از آب در‌مي‌آيند، و او شيرين عبادي بود. سيمين بهبهاني نيز همان مقطع نقدي کار‌ساز بر اين دفتر نوشت.

آرمان‌ها و دغدغه‌هاي اجتماعي و سياسي شاعر تا چه حد بايد در شعرش منعكس شود؟ آيا همين باورهاي فردي و اجتماعي، بايد در رفتارهاي چنين شاعري بروز عيني داشته باشد؟

شاعر حرفه‌اي و ذاتي ابدا اهل مهندسي‌كردن اين نوع تبادل‌ها، اندازه‌ها و بايد‌ها نيست. خلاقيت و تخيل را مي‌توان مديريت كرد، اما حسابرسي روياهاي انساني، آن هم در پوشش كلمه، غيرممكن است. براي من لا‌اقل امكان‌پذير نيست. دغدغه‌هاي اجتماعي و سياسي فرد، يعني شاعر؛ اگر شعر او را رسانه‌اي و مصرفي كند، شك نكنيد كه هنر شاعر نشده است. در جهان عجيب، شناور و كيفي شعر، بوده‌اي به نام اندازه فيزيكي – در بحث تبلور عقيده صرف- وجود ندارد. هنر، زاده عقيده نيست. عقيده يكي از بي‌شمار فرزندان هنر به شمار مي‌رود. عقيده انساني را عرض مي‌كنم. يعني آرمان‌هاي يك شاعر مستقل و مسوول. شعر هم مثل انسان مولود شرايط است. بحران يا آرامش؟ بروز شخصيت شعر تحت شرايط حاكم اتفاق مي‌افتد. در باب بازتاب باورهاي فردي و اجتماعي در رفتارهاي يك شاعر، البته اجتناب‌ناپذير است. سرنوشت ما را باورهاي ما رقم مي‌زند. يك شاعر درست، همانگونه كه زندگي مي‌كند، مي‌سرايد، و مي‌سرايد همانگونه كه زندگي مي‌كند. اما اگر منظور اين باشد كه آن باورها بايد شاعر را قدما و عملا وارد كارزار كند، فكر مي‌كنم مسير تضمين شده‌اي نيست

.آقاي صالحي! اشاره‌اي داشتيد به چند‌وجهي بودن در زمينه شعر. در اوضاع امروز به آنهايي كه تنها به يك صورت از شعر- يعني غلظت بخشيدن زبانيت- علاقه افراطي دارند، چه حرفي داريد؟

همه آزادند. جهان شعر متنوع ما به آن چهره از كلام نيز نياز دارد. قرار هم نيست همه شبيه هم باشند. فقط نبايد شعر از شريف‌ترين حس‌هاي انساني(حالا با هر جامه و تعبيري) تهي شود. اما آيا در تاريخ ايران و جهان مي‌توانيد شاعر بزرگي را به ياد آوريد كه نسبت به سرنوشت انسان حساس نباشد؟ ناظم حكمت، ريتسوس، نرودا، پاز، محمود درويش، چه كسي؟!... در باب جدا‌سري شعر از انسان، البته و مرتب به صورتي رنگارنگ و فريبا ريزه‌خواني‌هايي به گوش مي‌رسد، اما عاقبت يا عافيت؟ من با سياسي‌نويسي شاعرانه به شدت مخالفم. توهين به جان شعر است، سقوط در شعار است. اما معناي اين مخالفت به معناي آن نيست كه همدرد مردم نباشم. شعر با هر چهره‌اي به دنيا نمي‌آيد. مگر آنكه به امري اجتماعي تبديل شود. شعر رستاخيز يا رستاخيز شعر؟... هر دو... توامان...

اميدوارم از آن سوي بام نيفتيم

2009-11-21T07:43:00.000-08:00

در سلسله گفت‌و‌گوهايمان در باب شعر سياسي- اجتماعي امروز ايران، اين بار با «شمس لنگرودي» و «شهاب مقربين» به گفت‌و‌گو نشستيم. دو شاعر، با دو رويكرد نسبتا متفاوت در شيوه‌هاي سرايش و البته يك بنمايه مشترك، يعني: تغزل. سابقه سياسي‌تر شعر «شمس لنگرودي» در كنار شعر بي‌سروصدا و كم‌ادعاي «مقربين»، در برابر حيطه‌اي پر‌هياهو به نام سياست، يقينا خالي از لطف نخواهد بود./ رسول رخشا و علی مسعودی نیا

شما در «تاريخ تحليلي شعر نو»، به موازات طرح و تحليل هر دوره از شعر ايران، حوادث سياسي و اجتماعي آن دوره را نيز به طور مختصر مورد بررسي قرار داده‌ايد. اين امر تا چه حد به شناخت ما از ويژگي‌هاي هر دوره ادبي ياري مي‌دهد و از ديگر سو، پژوهش تحليلي تاريخ ادبيات تا چه اندازه مي‌تواند به موضع‌گيري شاعران در قبال رويداد‌هاي اجتماعي کمک کند؟

هر مقوله اجتماعي را از زواياي مختلفي مي‌توان نگاه و بررسي كرد. في‌المثل موضوع مورد بحث ما، يعني شعر نو را از زاويه جامعه‌شناختي، زيبايي‌شناختي و يا عرصه‌هاي ديگر مورد بررسي قرار داد. كار من در تاريخ تحليلي شعر نو در ايران، بررسي جامعه‌شناختي شعر در تاريخ اين مملكت بوده است. يعني كسي كه به دنبال بررسي زيبايي‌شناختي در اين كتاب باشد، راه به جايي نخواهد برد. علت رويكرد من اين است كه در نظرم، علت اصلي همه اتفاقات اجتماعي در مناسبات اقتصادي ريشه دارند. يعني اينكه مثلا ظهور شخصي مثل نيما يوشيج، در 50 سال پيش از مشروطيت، همانقدر غير‌ممكن است كه ظهور بتهوون در افغانستان! زمينه‌هاي اجتماعي و اقتصادي است كه باعث شكوفايي نوعي از هنر، زيبايي‌شناسي و چهره‌هاي هنري مي‌شود يا آن را به نابودي مي‌كشاند. مثلا، قاآني كم‌شور‌تر و كم‌استعدادتر از نيما نبود. عاملي كه به استعداد نيما امكان بروز داد، انقلاب مشروطيت بود كه در دوره قاآني موجود است. قا‌آني محصول روابط در‌مانده و پوسيده فئوداليته رو به زوال ايران بود، به اين دليل من نخستين گام براي رويكرد به مقوله شعر نو در ايران را بررسي اجتماعي- اقتصادي و متعاقب آن جامعه‌شناختي دانسته‌ام و به آن عمل كرده‌ام. به نظر من مقوله زيبايي‌شناسي امري انتزاعي نيست و بر‌مي‌گردد به نوع نگاه هر هنرمند به جامعه و زندگي كه اين دو، زير مجموعه مقوله هستي‌شناختي هنر‌مند است. هنرمندي كه هيچ شناخت روشني - دست كم براي خود- ندارد، به هيچ زيبايي‌شناسي كاركردي و موثري نخواهد رسيد كه مخاطب گسترده را تحت تاثير قرار دهد. اما هنرمندي كه دركي روشن از هستي و جامعه دارد، اثرش هم چه مورد قبول مخاطب باشد و چه نه، به علت هماهنگي دروني در اثر، روي مخاطب نيز تاثير خواهد داشت. نمونه آن را در دو چهره برجسته قرن بيستم- كافكا و برشت- مي‌توانيم ببينيم كه با دو ديدگاه متضاد، اثري يكسان بر مخاطب مي‌گذارند. حتي نويسندگاني كه اصطلاحا نويسندگان رابط يا واسط بين مدرنيسم و پست‌مدرنيسم خوانده مي‌شوند- مثل بكت، يونسكو و... - به سبب مشغله‌هاي عميقا هستي‌شناختي‌شان، همان تاثير را بر مخاطب خواهند داشت. نتيجه عرض بنده اينكه هنرمندي حتي از اينكه از يك رويداد خونين اجتماعي تاثير بپذيرد يا نه و اثر خلاقانه‌اي ارائه دهد، پيش و بيش از آنكه به تصميم او مربوط باشد، به هستي‌شناسي دروني وي ربط دارد و نيز بستگي دارد به اينكه دغدغه فرديت و حقوق اجتماعي او در چه حدي است؟

چه قبول داشته باشيم، چه نپذيريم، همواره در کشور ما براي هنرمندان- خاصه براي شاعران- نوعي مسووليت يا رسالت اجتماعي تعريف کرده‌اند. حتي برهه‌اي داشته‌ايم كه مردم بيش از آنكه نگاهشان به دهان سياسيون باشد، به قلم شاعران دوخته بود. تناظر ميان اين رسالت اجتماعي را با وقايع تاريخي چطور ارزيابي مي‌کنيد؟

در غياب احزاب و اصناف موثر، مسووليت امور كارهاي اجتماعي روي دوش هنرمند مي‌افتد، اگر چه اين امر به خودي خود چندان دلپذير نيست، براي اينكه امري تفويضي است، اما اينكه هنرمند در چنين جوامعي پذيراي اين مسووليت باشد يا نه، باز به همان نگرش او بر مي‌گردد كه پيش‌تر گفته‌ام. يعني در چنين جوامعي، مسووليتي از اين دست براي كسي چون احمد شاملو افتخار است و براي ديگري- كه به همان دلايل هستي‌شناختي، نا‌ميمون شمرده مي‌شود- عذابي است اليم. اما آنچه مسلم است، چنين مسووليتي در نهايت باعث محدوديت‌هايي در خلاقيت خواهد شد، يا اينكه چهره‌هايي صرفا به دليل كاركرد مفهومي هنرشان، در مرتبه‌اي بالاتر قرار مي‌گيرند كه جايگاه‌شان نيست و البته به مرور زمان فراموش مي‌شوند.

روگرداني شاعران در سال‌هاي اخير از پرداختن به موضوعات اجتماعي و تمرکز روي دغدغه‌هاي شخصي و فردي را ناشي از چه مسائلي مي‌دانيد؟

جوامع غربي را جوامعي موزون و به اصطلاح، پيراموني يا جهان سومي يا هر نامي كه بخوانيد را جوامع ناموزون مي‌نامند. در جوامع موزون، عوامل پيش‌برنده اجتماعي، كم و بيش هماهنگند. در جوامع نا‌موزون اما اين عوامل ناسازگارند. مثل آن است كه كسي كت پوشيده و كراوات زده، اما با دمپايي و پيژامه به خيابان بيايد. در هر دوره‌اي، يك جنبه از اين چند‌گانگي برجسته مي‌شود. نتيجه شعار‌گرايي سال‌هاي پيش، همين آرمان‌گريزي بود كه چندي شاهدش بوده‌ايم. البته عامل مهم‌تر، شكست‌هاي پي‌در‌پي بود كه در نتيجه مبارزات صميمانه مردم در زندگي‌شان پيدا شده بود. يعني آرمان‌گرايي، نتيجه نوعي خستگي و جا‌خوردگي و ناباوري بود كه معمولا دوامي هم ندارد. به طوري كه امروزه، بر‌عكس، شاهد شكوفايي اشعار اجتماعي و آرمان‌گرا خواهيم بود و اميدوارم كه باز از آن سوي بام نيفتيم.

آقاي لنگرودي! با مروري بر تاريخ شعر سياسي- اجتماعي معاصرمان به دو رويکرد عمده مي‌رسيم: نخست رويکردي است که عمدتا شاعران مشروطه (از قبيل اشرف‌الدين حسيني، ميرزاده عشقي و...) دنبال مي‌کنند و نوعي شعر مناسبتي و تاريخ مصرف‌‌دار توليد مي‌کنند و ديگر رويکرد شاعراني است چون نيما و شاملو و... که مي‌کوشند شعري بسرايند که مشمول مرور زمان نشود. علل وجود اين دو رويکرد را در چه مسائلي مي‌دانيد؟

هنر اساسا قرار است که در واقع به خواسته و دغدغه‌هاي ناشناخته آدمي پاسخ دهد و آنها را بيان کند. اين قاعده هنر است. هر چه اين دغدغه‌ها آگاهانه‌تر و تعمدي‌تر شود، از حوزه کار‌کرد هنري دور‌تر مي‌شود. زندگي، حرف‌ها و خواسته‌هاي روز‌مره ما مبناي عقلاني دارد و در حوزه آگاهي ذهن جاي مي‌گيرد. در حالي که هنر همانند خواب است. يعني در نا‌خود‌آگاه رخ مي‌دهد. فرق هنر و خواب در اين است که بر خواب هيچ ساختاري حاکم نيست، اما هنر خوابي است که بر آن ساختاري حاکم است. اگر خواب اساسا در حوزه نا‌خود‌آگاه قرار مي‌گيرد، هنر بين نا‌خود‌آگاهي محض و آگاهي قرار دارد. هر چه هنر ارادي‌تر شود، کارکرد روز‌مره‌تري خواهد يافت. به قول آندره ژيد: در شعر، جنون مي‌خواند و عقل مي‌نويسد. طبيعتا منظور او از جنون، ديوانگي نيست. بلکه مقصودش سر‌کشي و نا‌خود‌آگاهي است. اين حالت هر چه با تخيل فرهيخته همراه شود، هنر‌مندانه‌تر است. حتي بايد ديد که نا‌خود‌آگاهي هنرمند تا چه حد تعميم‌پذير و دغدغه‌هاي فردي‌اش تا چه حد نزديک به دغدغه عمومي است. هر چه دغدغه خصوصي هنرمند، کار‌کرد عمومي‌تري داشته باشد، پايدار‌تر است. بنا‌بر‌اين در هر دوره‌اي، هر هنر‌مندي که آگاهانه تصميم مي‌گيرد به ابزاري‌کردن هنرش و آگاهي را بيش از نا‌خود‌آگاهي در خلاقيتش دخيل مي‌کند، همان ارزشي را دارد که روزنامه و ابزار ديگر. فرق حافظ و مولوي با نسيم شمال و ايرج ميرزا و شعر دهه 40 در اين است که دغدغه‌هاي بنيادي آنها يک دغدغه هستي‌شناختي و تاريخي و انساني بوده. در حالي که دغدغه نسيم شمال و ايرج، تنها مختص همان روزها‌ست. يعني دغدغه‌هاي هستي‌شناختي ايرج‌ميرزا زير‌مجموعه مسائل روزمره قرار مي‌گيرند، اما در مورد حافظ، عکس اين مساله اتفاق مي‌افتد. به همين‌خاطر وقتي حافظ از مسائل روز هم حرف مي‌زند، انگار دارد يکي از دغدغه‌هاي هميشگي بشر را مطرح مي‌کند. مثلا وقتي در مورد شاه‌شجاع مي‌گويد: يوسف گم‌گشته باز آيد به کنعان غم مخور؛ به گونه‌اي اشاره دارد به تمام يوسف‌هايي که روزي بر‌مي‌گردند. يعني به کل مقوله گم‌گشتگي توجه دارد، نه فقط به شخص شاه‌شجاع. در حالي که شاعران مشروطه و يا دهه 40، هستي‌شناسي‌شان محدود مي‌شود به فرد يا جمعي که شاعر با آن‌سر جنگ دارد.

با اين حال انگار به مرور زمان رويکرد نخست کمرنگ‌تر مي‌شود...

نه. اين رويکرد کمتر نمي‌شود. بعد از سال 57 به خاطر رويگرداني عظيمي که موقتا از آرمانخواهي در ميان عموم پيدا شده بود، موقتا اين شعرها هم ناپديد شدند، اما در زمان التهاب‌هاي اجتماعي، معمولا سر و کله اين هنرمندان دوباره پيدا مي‌شود. فرق دهه چهلي‌ها با مثلا فروغ، در اين بوده که فروغ بدون اينکه تحليل روشن ايدئولوژيکي در ذهن داشته باشد، حس مي‌کرد که انقلاب نزديک است و در شعر «من خواب ديده‌ام...» به‌طور نبوغ‌آسايي حتي به مبارزه مسلحانه هم اشاره مي‌کند، و تراب حق‌شناس هم تحليلي عالي روي اين شعر دارد. اما آن شاعران مورد بحث ما بدون به کار‌گيري حس نا‌خودآگاه‌شان؛ بر اساس تحليل ايدئولوژيک‌شان تصميم مي‌گرفتند که اينطور مقاله‌وار شعر بگويند. شاعران روشن‌بين مي‌دانستند که اين مقالات دوامي نخواهند داشت. شعر ماندگار، نه بر اساس تحليل تعقلي، که ناشي از يک رويکرد حسي و نا‌خود‌آگاهي عميق باشد.

زيبايي‌شناسي آزادي

2009-10-13T08:46:00.000-07:00

سرنوشت کتاب «چهار شاعر آزادي» کم و بيش همانند سرنوشت شاعران مورد بحث‌اش تراژيک است. اين کتاب که حاصل تحقيق و تلاش بسيار «محمد‌علي سپانلو» بود، سال‌ها به انتظار کسب مجوز از ارشاد باقي ماند و سر‌انجام تنها نوبت چاپ خود را در دوران وزارت ارشاد «خاتمي» تجربه کرد. اين کتاب ارزشمند که به زندگي و تحليل آثار «عارف قزويني»، «ميرزاده عشقي»، «ملک‌الشعراي بهار» و «فرخي يزدي» مي‌پردازد، شايد تاکنون در حد لياقت‌اش قدر نديده است. سال‌روز مشروطه انگيزه‌اي شد براي گفت‌و‌گو با مولف نام‌آشنايش درباره روند نگارش کتاب و رويکرد کلي ادبيات و خصوصا شعر دوره مشروطه.

رسول رخشا و علی مسعودی نیا

آقاي سپانلو! قريب به 20 سال از انتشار كتاب «چهار شاعر آزادي» مي‌گذرد. بنا به مقتضيات آن دوران، چه شد كه به فكر تاليف اين كتاب افتاديد و به عبارت بهتر، شعر مشروطه چه ويژگي‌هايي داشت كه شما را به انجام اين پژوهش ترغيب كرد؟

من در رژيم سابق چند مقاله درباره «عشقي»، «بهار» و «عارف» نوشته بودم. اما بعد از انقلاب متوجه شدم همانطور كه دكتر«مصدق» مي‌گفت استقلال ما بر مبناي اسلاميت و ايرانيت است. اين شد كه تصميم به انتشار اين كتاب گرفتم و آن را به صورت رساله درآورم تا بگويم كه ايرانيت با اسلاميت هيچ ضديتي ندارد و اينها مي‌توانند پايه‌هاي استقلال باشند. چون تم و درونمايه چهار شاعر مشروطه دو كلمه مقدس است: «وطن» و «آزادي». در واقع مي‌شود اين دو واژه را تعبير كرد به «دموكراسي» و «حكومت ناسيوناليستي». يعني يك حكومت پارلماني بر مبناي حق راي مردم ايران. در نتيجه به تدريج شروع كردم به تاليف اين كتاب. بخش «عارف قزويني» در سال 1365 چاپ شد كه در آن موقع به خاطر جنگ، كاغذ كمياب بود و به همين دليل، در نسخه‌هاي معدودي تهيه شد. تا سر‌انجام در سال 1369 اين كتاب به‌طور كامل چاپ شد. در آن دوران كتاب را بعد از چاپ به ارشاد مي‌سپردند. 4400 نسخه صحافي‌شده به ارشاد تحويل داده شد و آنجا طبق معمول، از 40 جاي كتاب ايراد گرفتند. شما هم مي‌دانيد، وقتي كه كتاب چاپ و صحافي شده باشد، اگر بخواهيد يك كلمه را هم تغيير دهيد بايد كل صفحه را بكنيد و دوباره جايگزين كنيد. در نتيجه كتاب هشت سال مسكوت ماني. بالاخره در دوره آقاي «خاتمي» با سه،چهار صفحه تغيير مجوز گرفت. اين بود انگيزه من و سرگذشت «چهار شاعر آزادي!».

از آن 40 مورد سانسور چيزي در خاطرتان هست؟

مثلا يك‌جاهايي بود در مورد يكي از منظومه‌هاي «ميرزاده عشقي». هر چه ما مي‌گفتيم منظور «عشقي» حجاب نبوده و «نقاب» بوده قانع نمي‌شدند. عاقبت هم كامل آن بخش را از كتاب حذف كرديم و دو، سه صفحه مطلب ديگر نوشتيم و به جايش گذاشتيم.

گويا اين كتاب شانس تجديد چاپ هم پيدا نكرد...

نه... اصلا ديگر به امتحان‌اش هم نمي‌ارزيد. چون كتابي بود كه پدر ناشر را در‌آورد! شما مجسم كنيد، هشت سال يك كتاب چاپ‌شده بماند روي دست ناشر. يك بار ناشر به من گفت بيا برويم به انبار نشر ما در كرج تا ببيني كه باران زده و تعداد زيادي از اين كتاب را از بين برده...

اگر موافق باشيد، برويم سراغ اين چهار چهره‌اي كه شما در موردشان پژوهش كرده‌ايد. طبق روال كتاب از «عارف قزويني» شروع مي‌كنم. به نظر مي‌رشد ويژگي «عارف» در اين ميان؛ ارتباط‌اش با موسيقي و ترانه است كه به هر حال از وي چهره‌اي مردمي‌تر ارائه مي‌دهد. رويكرد«عارف» را در جريان آزاديخواهي و مشروطه‌طلبي داراي چه ويژگي‌هايي مي‌بينيد؟

ضمنا آيا به نظر شما ارزش ادبي كار «عارف» بر حيثيت تاريخي‌اش رجحان دارد يا ماجرا برعكس است؟

من فكر مي‌كنم كه «عارف» به اندازه كافي داراي ارزش ادبي هم هست. خلاف آنچه كه معاصرين‌اش مي‌پنداشتند، ارزش ادبي كار او بسيار بالا بوده است. ارزش ادبي ترانه‌اي مثل «از خون جوانان وطن...»، به مراتب بيشتر از «عارف‌نامه» ايرج‌ميرزاست. با اينكه «عارف‌نامه» معروف‌تر و شوخ‌تر است، اما آن تصنيف به ادبيات نزديك‌تر است تا «عارف‌نامه». اهميت اصلي «عارف»- همانطور كه شما اشاره كرديد- اين است كه در دوره‌اي كه تعداد باسوادان بسيار اندك بود، از طريق تصنيف و موسيقي و كنسرت توانست تعاليم آزاديخواهي و مشروطه را به ميان مردم ببرد. يعني در دوره‌اي كه به قول خود «عارف» حتي خود «وطن» هم مفهوم‌اش روشن نبود و هر كس مي‌پنداشت كه زاد‌گاهش وطن است. شناخت كشور ايران به عنوان وطن ملت، با تاكيد بر پيشينه تاريخي و مدني آن، تا حد زيادي مرهون تلاش‌هاي عارف است. البته پيش از او، خصوصا در نيمه‌دوم دوران سلطنت قاجار، كساني بودند كه براي اين شناخت تلاش‌هايي كردند...

منظورتان افرادي مثل «اديب‌الممالك» است؟

بله... افرادي مثل او يا آثاري مثل «سياحت‌نامه ابراهيم‌بيك» كه اصلا كتاب وطني بسيار مهمي است. اما آن كتاب را بايد كسي براي بي‌سوادان مي‌خواند، اما اين موسيقي بود و خوانده مي‌شد و حتي كساني كه سواد هم نداشتند، با لذت آن را مي‌شنيدند و ريتم آهنگ و كلمات را ياد مي‌گرفتند و مي‌خواندند.

اگر درست متوجه شده باشیم، اگر افرادي مثل «زين‌العابدين مراغه‌اي» يا «طالبوف» رويكردي نخبه‌گرايانه‌تر دارند، «عارف» كاملا توده مردم را هدف مي‌گيرد...

دقيقا همينطور است. توده مردم را از طريق موسيقي هدف مي‌گيرد. البته آنهايي كه نام برديد هم ساده مي‌نوشتند، اما آن قدر باسوادان در آن دوره كم بودند كه كسي نبود همين متون ساده را هم برايشان بخواند. شايد تعداد با‌سوادان در ميان مردم 5 درصد هم نبودند. بنا‌بر‌اين اصولا كار مكتوب فقط در ميان نخبگان مي‌ماند.

از طرف ديگر آيا مي‌شود گفت كه «عارف» براي ارتباط با توده‌ها، زبان فخيم شعري را به زبان روزمره مردم كوچه و بازار نزديك كرد تا ترانه‌هايش براي آنها قابل فهم باشد و از اين حيث ارزش ادبي افزون‌تري دارد؟

بله... او هم يكي از كساني است كه در چنين روندي نقش داشته، چون ادبيات مشروطه بازگشتي است به زبان مردم و اصطلاحات روز‌مره. البته بعدها كه «نيما» آمد و در مورد «ساختار» مباحثي را مطرح كرد، معلوم شد كه اين اشعار در حد خود ساختمند هم بوده‌اند؛ اما مهم‌ترين تاثير ادبيات مشروطه، رها كردن شعر از قيد دربار و نخبگان و تقديم آن به توده مردم بوده است و نقش «عارف» در اين ميان، شايد از همه بيشتر باشد. دليلش هم اين است كه در كنسرت‌هايي كه در مشهد، رشت، تهران و اصفهان اجرا كرده، مدام با توده‌ها سروكار داشته است.

اگر موافق باشيد، برويم سراغ «ميرزاده عشقي» كه در ميان اين شاعران به‌نوعي از همه راديكال‌تر است از منظر فحواي كلام و از طرف ديگر داراي ابداعاتي هم در شعر رو به نو‌گرايي فارسي ا‌ست. «مير‌زاده» نه كاريزماي موسيقايي «عارف» را دارد و نه شوخ‌طبعي امثال «ايرج‌ميرزا» را. او به اصطلاح آن دوران يك روزنامه‌نگار منور‌الفكر است و صاحب شعري بسيار جدي و روحيه‌اي بسيار پرخاشگر و سياسي. آيا او نيز توانست همانند «عارف» نظر توده‌ها را به خود جلب كند يا اصولا مخاطب بالقوه‌اش را قشر فرا‌دست فرهنگي مي‌دانست؟

تاثير «عشقي» هرگز به اندازه «عارف» نبود. اما من كه در يك خانواده تهراني و در تهران بزرگ شده‌ام، خاطرم هست كه مادربزرگم بخش‌هايي از اپرت «رستاخيز شهرياران ايران» سروده «عشقي» را از حفظ بود. يعني برخي شعرهاي او در كوچه و بازار خوانده مي‌شد. قديم‌تر كه تنها برخي افراد گرامافون داشتند، فروشندگان چنين آثاري در كوچه‌ها دوره مي‌گشتند و اشعار و ترانه‌ها را مي‌خواندن و مردم هم از آنها آهنگ نحوه خواندن را مي‌آموختند و متن اثر را هم به قيمت چند ريال از آنها مي‌خريدند و مي‌خواندند. بگذريم... در قياس با «عارف» بايد اين نكته را هم در نظر داشت كه «عشقي» ساليان اندكي زيست. اما همانطور كه گفتيد، داراي قريحه نوپردازي بود و حتي همانطور كه در اين كتاب ذكر كرده‌ام، با تاثير از سينماي اكسپرسيونيستي آلمان، به سمت نوعي شعر دراماتيك و نمايش گرايش يافته است و حتي عقيده من اين است كه اگر «عشقي» در نسل بعدي زنده مي‌ماند، به‌گونه‌اي شايد رقيب «نيما» مي‌شد. گفتني است كه خود «افسانه» نيما را هم خود او چاپ كرده بود در روزنامه‌اش و نيما هم چندين بار با ستايش از او ياد مي‌كند.

شما در كتاب‌تان به «عشقي» لقب «شاگرد انقلاب» را اطلاق كرده‌ايد. وجه تسميه اين لقب چيست؟

اين گفته خود اوست: «زبان عشقي شاگرد انقلاب است/ زبان سرخ زبان نيست پرچم خون است». اما وجه تسميه اين است كه حركت «عشقي» نوعي حركت خود‌ويرانگرانه است براي تغيير اوضاع. شايد به خاطر جواني‌اش، چندان داراي دانش سياسي كاملي براي تحليل رويدادها نيست و به همين دليل گاهي به راه‌حل‌هايي جنون‌آميز مي‌رسد. مثلا بر اين عقيده است كه بايد وضوي خون بگيريم و دشمنان ملت را بكشيم!

آيا مي‌شود او را داراي رويكردي آنارشيك دانست؟

بله. او يك آنارشيست است...

در مورد «عشقي» اين سوال پيش مي‌آيد كه اگر تاثير‌گذاري او در حد «عارف» و سايرين نبود، پس چرا فعاليت ادبي و مطبوعاتي‌اش به ترور وي منجر شد؟ مگر «عشقي» چه خطر بزرگي در قلم خود داشت؟

ببينيد!... وقتي سردار‌سپه قدرت را به عنوان رئيس‌الوزرا در دست مي‌گيرد و احمد‌شاه را هم به عنوان سفر تفريحي راهي اروپا مي‌كند، هنوز روزنامه‌هاي باقي‌مانده از دوره مشروطه، رويكرد انتقادي تند و تيزي دارند. رضا‌خان هم تصميم مي‌گيرد كه با آنها برخورد تندي داشته باشد. تهديدها آغاز مي‌شود و برخي از مديران روزنامه‌ها را تازيانه مي‌زنند. حتي ملك‌الشعراي بهار را مي‌خواستند بكشند كه اشتباها كسي ديگر را به جاي او به قتل مي‌رسانند. «عشقي» روزنامه «قرن بيستم» را منتشر مي‌كند و با بياني بسيار تند و صريح، به مظهر قلدري مملكت – يعني سردار سپه- حمله مي‌كند. سردار‌سپه روزنامه را مي‌بيند و سريعا دستور ترور «عشقي» را صادر مي‌كند.

يعني مي‌خواهيد بگوييد ترور او بيشتر يك تسويه‌حساب سياسي بود تا يك دوئل اجتماعي؟

نه... در واقع «رضا خان» براي نسق‌گرفتن از باقي معترضين تصميم گرفت چند نفر از آنان را به قتل برساند

.مي‌دانيد من دنبال چه هستم؟ مي‌خواهم بدانم كه آيا «عشقي» آن‌قدر ادبيات موثري داشت كه به‌خاطر آن به قتل برسد يا نه؟

شايد بشود گفت كه نه! با توجه به سطح سواد و مطالعه آن دوران تاثيري تا آن حد نداشت. اما فراموش نكنيد كه او در روزنامه‌اش شماره‌اي به نام «جمهور‌ي‌نامه» منتشر مي‌كند و در آن ضمن چاپ كردن كاريكاتور سردار‌سپه، به روزنامه‌هاي طرف‌دار او لقب سگ و گربه مي‌دهد. به هر حال به آدمي با خلق و خوي رضاخان بر‌مي‌خورد چنين توهيني...

مي‌رسيم به «ملك‌الشعراي بهار» كه به نوعي در ميان اين چهار‌نفر از همه عاقبت‌بخير‌تر بوده؛ اما مواضع سياسي‌اش داراي فرازوفرود‌هايي بوده و حتي در دوره‌اي به جرگه‌صاحب‌منصبان حكومتي هم مي‌پيوندد. با اين حال، ارزش ادبي كار «بهار»، ظاهرا نسبت به ساير شاعران مشروطه بالاتر و ماندگار‌تر بوده است. در ابتدا لطفا قدري در مورد موضع‌گيري‌هاي سياسي وي در حين جنبش مشروطه صحبت كنيد.

من فكر مي‌كنم اين فرازوفرودها ناشي از آن است كه «بهار» بالاخره هنر زنده‌ماندن در يك محيط استبدادي را آموخت. بعد از دو بار ترور و چندين دفعه زنداني‌شدن، ترجيح داد كه در دوره بزرگي از زندگي‌اش سكوت كند و اين سكوت كشيده شد تا شهريور 20 و رفتن رضا‌شاه. چون او مخالف به سلطنت رسيدن سردار‌سپه بود و در زمان وكالت‌اش در مجلس و نيز دوران انتشار روزنامه‌اش به شدت به وي حمله مي‌كرد. با اين حال نهايتا در تاج‌گذاري «رضا‌شاه» شعر خواند، در حالي كه «عارف» مي‌توانست اين كار را انجام دهد اما چنين نكرد.

يعني واقعا آن فرازوفرود وجود داشته در مواضع سياسي وي، اما به عقيده شما اينها ناشي از جبر زمانه بوده؟

بله. جبر زمانه بوده. براي اينكه «بهار» هرگز عقيده‌اش به حكومت پارلماني و ملي را از دست نداد و بعد از شهريور 20 هم شعري با فحواي نصيحت شاه جوان سرود و او را از كينه‌توزي و انتقام‌جويي و ثروت‌اندوزي بر‌حذر مي‌دارد. به هر حال «بهار» مردي‌ است كه به كابينه «قوام‌السلطنه»‌اي پيوست كه براي خودش در برابر شاه، قدرتي داشت. مي‌رود و وزير فرهنگ مي‌شود. اما وقتي ديد كه قوام‌السلطنه دارد با روس‌ها به توافق‌هايي مي‌رسد، پنداشت كه مي‌خواهد آذربايجان را به روس‌ها بدهد و به همين دليل از كابينه او استعفا كرد. بخشي از اين حكايت‌را پسر ايشان براي من تعريف كرده است. بعد هم كه ديگر مسلول و خانه‌نشين شد.

نكته‌اي كه درباره‌«بهار» وجود دارد اين است كه نسبت به سه‌نفر ديگر كمتر رويكرد مردمي دارد. يعني چه از لحاظ زبان و چه از لحاظ سبك ادبي(كه خودش استاد سبك‌شناسي هم هست) به نوعي ادبيات فخيم و حماسي و گذشته‌گرا نظر دارد و به همين دليل از بارز‌ترين چهره‌هاي دوره‌بازگشت شعر فارسي است. چنين اوصافي آيا با شعر ساده و مردم‌گراي دوره مشروطه در منافات نيست؟

نوع تربيت «بهار» كاملا با بقيه اين شاعران فرق داشت. او جواني بود كه نمي‌توانست حتي با افراد بي‌سواد ارتباطي بر‌قرار كند. خودش مي‌گويد كه من پس از سعدي و حافظ بزرگترين شاعر فارسي‌زبان هستم. به يك تعبير- يعني اگر ادبيات را تنها در سخنوري خلاصه كنيم- حرف «بهار» چندان هم دور از انصاف نيست. چون به هر حال سخن‌سراي بسيار بزرگي است. اين فخامت و صلابت زبان طبيعتا نمي‌تواند براي گفت‌و‌گوي مستقيم با مردم مورد استفاده قرار گيرد. هر‌چند كه ما با نام «بهار» ياد تصنيف‌هايي چون «مرغ سحر» مي‌افتيم كه در تمامي دوره‌ها و حتي همين دوره خودمان هنوز هم دارد نقش خودش را ايفا مي‌كند و تاثير زيادي داشته است، در قصيده‌هايش هم چه از منظر منش آزاديخواهانه و چه از منظر سخنوري شاعري بزرگ است. حالا امروزه ديگر قصيده مد نيست، اما او آخرين قصيده‌سراي بزرگ شعر فارسي‌ است. با همان سبك و سياق متاثر از مكتب خراساني‌اش كه تحت تاثير ادبيات مشروطيت گاهي با زبان امروزي نيز مخلوط مي‌شود

.و اما چهارمين و آخرين شاعر اين كتاب «فرخي يزدي» است كه شايد فرا‌تر از جايگاه ادبي‌اش يك اسطوره و نماد سياسي‌ است، هر‌چند كه غزل او نشان از شاعري خوش‌قريحه و مسلط و خلاق دارد. در شعر «فرخي» نوعي بيان جسورانه سياسي هست كه تا پيش از او كم‌سابقه بوده. آيا مي‌توان وي را مبدا اين جسارت انتحاري در شعر سياسي ايران دانست؟

به نظر من اگر معيارتان را تنها جسارت در نظر بگيريد، «عشقي» از «فرخي» جسور‌تر است. «فرخي» گرايش چپ داشت. البته شناخت چنداني از كمونيسم نداشتند. ولي به هر حال، انقلاب بلشويك‌ها را انقلابي مردمي مي‌دانستند و از آن حمايت مي‌كردند...

كما ‌اينكه در آن دوران در خود روسيه هم اين تفكر هنوز جا نيفتاده بود...

بله دقيقا... روس‌ها مي‌گفتند كه چون رضا‌شاه از توده مردم برخاسته، بهتر از سلسله قاجار است. به همين دليل «فرخي» و همفكرانش تا مدتي با «رضا‌شاه» مماشات مي‌كردند. اين امر موجب مي‌شد كه تا مدت‌ها به جاي آن كه مثل «عشقي» اسم بياورد در شعر و مستقيما به مباني سلطنت حمله كند، تا حدودي با اوضاع بسازد و در اين رهگذر حتي به وكالت مجلس هم رسيد و در تمام دوره مجلس يكي از دو وكيل مخالف محسوب مي‌شد. اين يك نكته در مورد او. اما نكته ديگر آن است كه «فرخي» توانست غزل فارسي را كه ساختار بسيار ظريفي دارد در خدمت اهداف سياسي قرار دهد و اين كار كوچكي نيست. مشابه اين كار را در آثار «لاهوتي» هم مي‌بينيم اما ادبيت «لاهوتي» به اندازه «فرخي» نيست. به همين دليل مي‌بينيم كه پس از انقلاب 57، اشعار «فرخي» دوباره منتشر مي‌شود و مورد استقبال مردم قرار مي‌گيرد. شعر «فرخي» مثل قالي ريز‌بافت قشنگي است كه لكه‌هاي خون را هم رويش نقاشي كرده ‌باشند.

به‌رغم نگرش چپ، آيا آن رويكرد ملي‌گرايانه همچنان در شعر «فرخي» هم پر‌رنگ است؟

بله. چون آنها اصلا به چيزي كه بعدها بين برخي چپ‌هاي ايران باب شد مبني بر پيوستن ايران به اتحاد جماهير شوروي، فكر نمي‌كردند. به‌خصوص كه رژيم بلشويك در ابتداي كارش قرارداد كاپيتولاسيون را هم با ايران فسخ كرد و به‌ظاهر نشان داد كه به استقلال ايران احترام مي‌گذارد. امثال «فرخي» ترجيح مي‌دادند كه ما هم كشوري داشته باشيم كمونيست و مستقل. ستايش سرزمين تاريخي ايران همواره در آثار «فرخي» وجود دارد، ضمن اينكه شما طعم مسلك و ايدئولوژي را هم در شعر او مي‌بينيد، اما اين ايدئولوژي سايه نينداخته بر وجه ميهن‌پرستانه شعر او. در حالي كه بعدها مي‌بينيم كه بسياري از شاعران حاضرند با كمال ميل كشور را بدهند دست همسايه شمالي!

در موخره كتاب‌تان دو پيوست هست در مورد دو شاعر ديگر: «نيما» و «ابوالقاسم لاهوتي». منطق حضور اين دو چهره در چنين كتابي چه بوده است؟

من وقتي به اين نگرش جامعه‌شناسانه در شعر پرداختم، خواستم نشان دهم كه يك انقلاب، چند تيپ شعر را مي‌تواند به جامعه بياورد. ديدم جاي دو تيپ شعر كاملا در اين ميان خالي‌ است: يكي نيما كه در بر روي خود مي‌بندد و مي‌كوشد در تنهايي، ساخت ادبيات را متحول كند. تيپ ديگر شاعري مثل «لاهوتي» است كه اصلا به جاي قلم، شمشير به دست مي‌گيرد. اين دو تيپ را هم بررسي كرده‌ام و گفته‌ام كه ما شش تيپ شعر در دوران انقلاب داريم. در مقدمه توضيح داده‌ام كه انقلاب مشروطه واقعا يك انقلاب است، به‌‌رغم اينكه برخي مي‌خواهند با اطلاق جنبش به آن ارزشش را ناديده بگيرند. اين انقلاب يك رعيت را بدل به ملت مي‌كند و اين شعرا كه در ستايش اين ملت و حقوق مثبته او مي‌نويسند به شش تيپ تقسيم مي‌شوند. حالا اگر كسي تيپ هفتمي هم پيدا كند، من خوشحال مي‌شوم...

تكليف شاعران حاشيه‌اي‌تر مثل «اشرف‌الدين حسيني» يا «افراشته» چيست؟

امثال آنها زير‌مجموعه هستند. مثلا شما «اشرف‌الدين» را مي‌توانيد در «عارف» پيدا كنيد. «نيما» و «لاهوتي» هر چند در زمره ادبيات مشروطه نيستند، اما مخلوق مشروطه هستند.

در اين ميان آيا خود اين چهار شاعر هم بر هم تاثير‌گذار بوده‌اند؟

بله. شايد بشود گفت كه «عشقي» تا حد زيادي تحت تاثير «عارف» است و «فرخي» تحت تاثير «بهار». اما حسن‌شان اين است كه با وجود تاثيري كه از هم گرفته‌اند، هر يك سبك خود را دارند و اگر مشابه هم بودند، من تنها يك نفرشان را در اين كتاب مي‌آوردم.

«ايرج‌ميرزا» چرا نمي‌تواند در اين بازه جايي داشته باشد؟

براي اينكه ايرج داراي تربيت آريستوكراتيك آن دوره است و همانطور كه«محجوب» هم در مقدمه‌اش اشاره كرده، تفكر او طوري بود كه فكر مي‌كرد اگر همه صبح‌ها بيدار شوند و رويشان را بشويند و مسواك بزنند، اوضاع مملكت درست مي‌شود. ضمن اينكه او از آزادي نوعي بي‌بندوباري طلب دارد نه يك آزادي مردمي.

لا‌اقل سه‌چهارم شاعران مورد بحث شما در اين كتاب، گرفتار سرنوشتي تراژيك شدند. يعني قدرت حاكمه به خشن‌ترين وجه ممكن راه سخن‌سرايي آنان را بست. آيا مي‌شود تاريخ سانسور در ايران را با تاريخ ادبيات مشروطه پيوند زد و هم‌مبدا دانست؟

البته سانسور از دوران ناصر‌الدين‌شاه هم وجود دارد. يعني اداره انطباعات به نوعي اداره سانسور هم هست و بر انتشارات نظارت دارد...اما مخاطب دوره ناصر‌الدين‌شاه توده مردم نيستند... بله. اما به هر حال سانسور بوده...و اين پايان تراژيك براي امروز ما چه‌ها دارد؟

شيوه پايمردي و صراحت قلم را به ما نشان مي‌دهد. انسان‌هايي كه آموختند تحت هر شرايطي اثرشان را در راه آزادي خلق كنند...

و شايد هم به ما از نقش پيش‌برنده ادبيات در بحران‌هاي اجتماعي خبر مي‌دهد...

بله. اتفاقا به همين دليل من اصرار داشتم كه اين كتاب را منتشر كنم. چهار شاعر آزادي كه با جامعه نفس مي‌كشند و عافيت‌طلب نيستند و سر عقيده‌شان هم مي‌ايستند

.فكر مي‌كنيد باز‌خواني ادبيات مشروطه چه فوايدي براي ادبيات امروز ما دارد؟

اين را از اين جهت مي‌پرسيم كه برخي اين ادبيات را داراي تاريخ مصرف مي‌پندارند... اصلا چنين نيست. بسياري از آثار آن دوره در ميان مردم ايران وجود دارد و حتي به عنوان ضرب‌المثل به كار مي‌رود. تصنيف‌ها هنوز هستند. اگر با اين نگاه بنگريم كه فردوسي و حافظ هم دوره‌شان تمام شده. ادبيات يك پروسه جاودانه است و با زمان‌ها و تغيير نظام‌ها تغيير نمي‌كند. اين تفكر غلطي است كه فكر كنيم با گذر از هر دوره‌اي ادبيات آن دوره هم تاريخ گذشته مي‌شود. آنچه تاريخ مصرف دارد، از اصل ضعيف است.

شما هميشه رگه‌هاي بارز سياسي و اجتماعي در شعرتان مشهود بوده. تا چه‌حد اين كيفيت متاثر از ادبيات مشروطه است؟

خيلي زياد. تاليف همين كتاب نشان مي‌دهد كه مسلما در ذهن من دغدغه ادبيات و شاعران اين دوره وجود داشته و از هر كدام چيز‌هايي آموخته‌ام...

و اگر زماني قرار باشد نسل ما در مورد دوره شما «چهار شاعر آزادي» ديگري بنويسد، دل‌تان مي‌خواهد يكي از آن چهار نفر باشيد؟

راستش بدم كه نمي‌آيد

شاعری و عافیت طلبی

2009-09-05T07:13:00.000-07:00

گفت‌وگو با «شهاب مقربين» درباره شعرسياسي ـ اجتماعي امروز ايران

رسول رخشا وعلی مسعودی نیا

آقاي مقربين! جنس شعر شما طوري است كه كمتر اشاره مستقيمي به مسائل سياسي و اجتماعي روز را در آن مي‌توان ديد. آيا لزوما در گيرودار بحران‌هاي اجتماعي، خود متن بايد دستخوش تغيير شود و عرصه طرح دغدغه‌هاي سياسي شاعر باشد؟

خوشحالم که گفتيد «جنس شعر شما»، اگرچه کلمه «جنس» در ترمينولوژي نقد ادبي، کلمه متداولي نباشد، مگر آنكه شما آن را مترادف «ژانر» بگيريد؛ اما، چه منظور شما از آن، «ژانر» باشد، چه مانند من، اينجا آن را با مفهومي گسترده‌تر و فراتر به کار ببريد، به‌نظر مي‌رسد در اين مورد اتفاق نظر داشته باشيم که شعر مثل هر هنر ديگري، گونه‌هاي مختلفي دارد که هر يک ظرفيت انعکاس بخشي از مسائل بشري را دارد. من وقتي از مسائل بشري مي‌گويم، الزاما مرادم مسائل کلي اجتماعي يا هستي نيست؛ مسائل جزئي فردي نيز مي‌تواند در اين دايره بگنجد و بخشي از دغدغه‌هاي مشترک انسان باشد. در هر صورت، مسائل بشري متعدد و متنوعند و آنچه انسان و بالطبع شاعر را در همه دوران‌ها درگير خود کرده و مي‌کند، تنها مسائل اجتماعي و سياسي نيست. پرسش‌هاي او درباره جهان هستي بي‌شمار است. هرکس را بسته به نوع زندگي و تعلقاتش و به فراخور ميزان حساسيت‌ها، توانايي‌ها، دانايي‌ها و استعدادهاي دروني‌اش به واکنشي درخور خودش وامي‌دارد. واکنش شاعر، شعر اوست. طبيعي ا‌ست که ميزان حساسيت‌ها و ديگر عواملي که ذکر کردم در برابر مسائل گوناگون بشري، براي همه انسان‌ها و از جمله شاعران يکسان نباشد و در نتيجه، واکنش‌ها نيز به شکل‌هاي متفاوت بروز کند. بي‌علت نيست که ما با انواع شعر يا اثر هنري مواجهيم: شعرهاي اجتماعي، سياسي، فلسفي، عرفاني، عاشقانه، روان‌شناسانه و. . . از طرف ديگر، به دلايل بسيار متنوع مکشوف و نامکشوف بيولوژيک و نيز کيفيات منتج از شرايط پرورش شخص از بدو تولد به بعد، ذهن هر انسان (و هر شاعر) داراي نظام و ساختاري است که در عين مشابهت‌هايش با ديگران، تفاوت‌هايي دارد که منحصر به‌فردش مي‌کند؛ مثل ساختمان حنجره و تارهاي صوتي هر فرد که شکل صدايش را از ديگران متمايز مي‌کند، يا مثل وضعيت حرکت و ارتعاشات دست و عوامل ديگري که هنگام نوشتن خط، دستخط هر فرد را متفاوت مي‌کند. يک خواننده آواز يا يک خوشنويس مي‌تواند با تعليم ديدن و تمرين و تجربه مستمر، صدا يا خط خود را خوش‌تر کند، اما هرگز نمي‌تواند از مختصات شخصي خود که طبيعت و شرايط زندگي‌اش بر او تعبيه کرده‌است، فرار کند. داستان تقليد کلاغ از راه رفتن کبک را که شنيده‌ايد. با اين حساب، چنآنكه مي‌بينيد، من – اگرچه از کلمه «جبر» بيزارم – در اين زمينه به نوعي جبر اعتقاد دارم. ما در زنداني از شرايط طبيعي آزاديم؛ من و هر کسي نمي‌توانيم جنس صدايمان را در شعر عوض کنيم. مي‌توانيم در ارائه آن پيشرفت کنيم يا نکنيم، پخته‌تر شويم يا نشويم. صدايمان را بالا بياوريم يا پايين بکشيم، آن را در مرزهاي خودش وسعت ببخشيم يا نبخشيم، زيبا شويم يا به زشتي بگراييم، شاهکار بيافرينيم يا مبتذل شويم، با مردم خود همصدا و همدرد باشيم يا از آنان جدا بمانيم، همه اينها ممکن است، اما ممکن نيست جنس صدا (جنس شعر) خود را عوض کنيم. (اگر طبيعي باشيم و نخواهيم داستان راه رفتن کلاغ و کبک را تکرار کنيم.)بنابراين، شما هم از من انتظار نخواهيد داشت که در شرايط مختلف اجتماعي از خود صداهاي گوناگون (به آن معنا که گفتم) عرضه کنم اما مي‌توانيد انتظار داشته باشيد که همچون يک انسان مسوول، در برابر هر وضعيتي، بي‌اعتنا و خنثي نباشم و واکنش يا اعتراض خود را در گستره همان «جنس» شعر خودم بازتاب دهم. قطعا اين بازتاب بايد به‌طور طبيعي، درون متن اتفاق بيفتد، وگرنه نتيجه کار ساختگي و بي‌تاثير خواهد بود. در شعر هر اتفاقي ممکن است بيفتد؛ هر وضعيتي ممکن است بازتاب پيدا کند، به‌شرط آنكه بر آن تحميل نشده باشد. اين شعر است که بايد خود را تحميل کند و موضوع مورد نظر را در خود حل‌وحمل کند، از خود کند تا شعر بماند. خلاف اين باشد، شعر نخواهد بود، موضوعي خواهد بود که اگر خيلي به آن امتياز بدهيم، مي‌توانيم بگوييم که «شاعرانه» بيان شده‌است. اما براي اين امر، هيچ دستورالعمل از پيش تعيين شده‌اي هم نمي‌توان صادر کرد، جز آنكه به‌طور طبيعي و صادقانه، با متابعت از ذهنيت واقعي و نهادي خود، شعرمان را بنويسيم. سعي نکنيم چيزي باشيم که نيستيم.

برخي بر اين گمان هستند كه خلاف دهه‌هاي 40 و 50، از يك مقطع به بعد، شاعران ما به سمت نوعي عافيت‌طلبي رفته‌اند و كمتر در ميانه ميدان مبارزات فكري و اجتماعي جاي داشته‌اند و به تعبيري، كمتر با مردم همراه و همگام بوده‌اند. تا چه حدي اين تعبير را درست مي‌انگاريد؟

شاعري و عافيت‌طلبي؟ مطمئن باشيد حداقل در جامعه ما، اگر کسي در پي عافيت‌طلبي باشد، از اين راه به جايي نمي‌رسد؛ راه‌هاي مطمئن‌تري هست؛ و برعکس، اگر مي‌خواهيد شاعر باشيد و شاعر بمانيد، در اين راه چيزهايي ديگر را که از جنس «عافيت»‌اند، از دست خواهيد داد. اما با اين نظر شما موافقم که شاعران در دهه‌هاي اخير كمتر در ميانه ميدان مبارزات اجتماعي جاي داشته‌اند. علت اين امر را بايد در شرايط اجتماعي (داخلي و جهاني) جست‌وجو کرد. توجه کنيد که در دهه‌هاي 40 و 50 و حتي پيش از آن، آرمان‌گرايي جزئي از جهان‌نگري بخش وسيعي از روشنفکران بود. جنبش‌هاي اجتماعي در سطح جهان، گسترش بيشتري داشت. دوقطبي بودن جهان هم به‌طور طبيعي بسياري از روشنفکران را به موضع‌گيري در برابر يکي وامي‌داشت. در دهه‌هاي اخير، فروپاشي فقط درون مرزبندي‌هاي سياسي اتفاق نيفتاد، در عرصه آرمان‌ها و ايدئولوژي‌ها نيز اتفاق افتاد. فقط جهان نبود که تغيير کرد، جهان‌بيني‌ها هم عوض شد. فردگرايي و نوعي درون‌گرايي مسلط شد. روحيه ناشي از شکست اجتماعي، روحيه مسلط شد. اين نه فقط در اين دوران، در دوران‌هاي ديگري از تاريخ ايران و جهان نيز رخ داده‌است و دوباره با خيزشي جديد، چهره عوض کرده‌است؛ همانطور که وقايع اخير هم سبب شد که بسياري از شاعران شعرهايي متاثر از وضعيت جديد بنويسند. لابد خواهيد گفت که با اين حساب، شاعران به‌جاي آنكه پيشاهنگ باشند، يک گام از مردم عقب‌اند. به‌طور مطلق نمي‌توان درباره همه يک حکم صادر کرد. طبيعي ا‌ست که در ميان شاعران هم مثل همه اقشار ديگر، هم افراد پيشرو حضور دارند و هم افراد عقب‌مانده از اجتماع، يا حتي مرتجع. به جز اين، من در اينجا حساب شاعران انديشه‌گريز را هم جدا مي‌کنم که تنها مساله‌شان بازي با کلمات است و انگار از ميان اين همه بار که کلمات مي‌توانند به دوش بکشند و اين همه ظرفيت که در زبان هست، فقط نوعي بازي است که در قلمرو شاعري‌شان مي‌گنجد. اما نکته‌اي را که درباره «جنس شعر» مطرح شد، و نيز آنچه درباره نوع حساسيت‌ها، توانايي‌ها و واکنش‌هاي هر شاعر در برابر مسائل گوناگون بشري و نتيجتا پديد آمدن انواع مختلف و متنوع شعر برشمردم، از نظر دور نکنيم. اينكه ما فقط به بعضي از اين انواع گرايش داشته باشيم، نوع زندگي ما، حساسيت‌ها و نيز ذوق و سليقه ما اين حق را براي ما ايجاد مي‌کند. اما هرگز محق نيستيم که انواع ديگر را به‌صرف پاسخ ندادن به شرايط دروني و بيروني شخص ما، از دايره شعر و هنر بيرون کنيم. يک ديدگاه، منافع و تعلقات طبقاتي ما را در نوع گرايش‌هاي ما به آثار هنري تعيين‌کننده مي‌داند. البته تاثير اين عامل نه‌تنها قابل اغماض نيست، بلکه بسيار قابل توجه نيز هست اما مسائل انساني، پيچيده‌تر از آن است که به سادگي آن را در يک نمودار خطي خلاصه کنيم. بعضي از ما، در گذشته، در دوره‌اي در خلال مبارزات اجتماعي، شعر عاشقانه را کوچک مي‌شمرديم اين درست نبود. مبارزه خشک خالي از عشق منجر مي‌شود به حاکميتي که عشق را تکفير مي‌کند. مسائل بشري تفکيک شده و بي‌ارتباط با يكديگر نيستند که ببينيم حالا زمان کداميک است و فقط سراغ همان برويم. حتي بعضي پا را از اين فراتر گذاشته، در دوران مبارزه، شعر و شاعري را کاري لغو مي‌پندارند. اگر اشتباه نکنم، اين گفته «توماس جفرسون» است با اين مضمون که «من مي‌جنگم تا فرزندم بتواند کشاورز خوبي شود و فرزند فرزندم بتواند شاعر خوبي شود.» اگرچه در اين حرف واقعيتي نهفته است که حاکي از اهميت امنيت و استقلال براي استقرار شرايط مناسب اقتصادي و اهميت شرايط اقتصادي براي اعتلاي فرهنگ است، اما حقيقت امر اين است که نمي‌توان در دوران مبارزه، امور اقتصادي و فرهنگي را تعطيل کرد؛ برعکس، اينها کمک‌رسان يكديگرند.با اين همه شاعر نيز مانند هر انسان ديگري هم حق و هم وظيفه دارد در برابر وقايع اجتماعي واكنش نشان دهد.

به نظرشما، كدام شاعر را مي‌توان به عنوان يك شاعر سياسي تاثير‌گذار در شعر و انديشه‌ امروز جامعه ايران نام برد و دلايل اين تاثير‌گذاري را در چه مي‌بينيد؟ تاثيرگذار روي چه و که؟ روي اجتماع؟ يا روي جمعي محدود از مخاطبان و شاعران ديگر؟

از تيراژ کتاب‌ها و ميزان مطالعه در ايرآنكه خبر داريد. از چگونگي پخش شعر از طريق رسانه‌ها هم که مطلعيد. اگر در ميان مردم شعري دهان به دهان مي‌گردد و حکايت از تاثيرگذاري آن دارد، بيشتر متعلق به شاعران نسل‌هاي گذشته‌است که در طول زمان و به‌تدريج در دل مردم رسوخ و نفوذ کرده‌است. شاعران امروز فقط براي آنكه صدايشان را به گوش جمع برسانند، سدهاي عظيمي را بايد بشکنند؛ تاثيرگذاري پيشکش‌شان. با اين‌همه، اگر به‌طور نسبي نگاه کنيم، (هرچند نام بردن از شاعران امروز در اين فرصت کوتاه، سبب از قلم افتادن برخي و احيانا حمل بر ناديده گرفتن جايگاه آنان مي‌شود) نمي‌توانم از نام بردن شاعراني مثل «شمس لنگرودي» و «حافظ موسوي» خودداري کنم، اگرچه «شمس لنگرودي» را ذاتا شاعري سياسي نمي‌دانم؛ سياست است که يقه شعر او را مي‌گيرد اما در مورد «حافظ موسوي»، برعکس، مي‌توان گفت شعر اوست که يقه سياست را مي‌گيرد. گذشته از اينها، نسل جواني در راه است که صدايش (هرچند در جمعي محدود) دارد شنيده مي‌شود.

چه‌ها بايد كرد كه موضع‌گيري هنرمندان و نويسندگان در قبال يك رخداد اجتماعي همه‌گير، از يك طرف، موضعي انفعالي نباشد و از ديگر سوي، در حد يك ژست يا يك شعار باقي نماند و بتواند تاثيري مستقيم بر شيوه حركت مردم در بطن اين رخداد‌ها داشته باشد؟

اگر تاثير مستقيم مي‌خواهيد، همان شعار يا حتي – به قول شما– ژست، موثرتر است. تاثير شعر بر فرهنگ انسان‌هاست، نه بر – باز، به قول شما– شيوه حركت مردم در بطن رخداد‌ها، آن هم به‌طور مستقيم. از منظر تاثيرگذاري، شعر يا هر اثر فرهنگي، با خطابه و شعار تفاوت‌هايي دارد. شعر از فرد و در خلوت شروع مي‌کند و تاثيري تدريجي و کند اما درازمدت و ماندگار مي‌گذارد. اما يک خطابه يا شعار، با جمع در اجتماع سروکار دارد و تاثيرش آني و سريع اما کوتاه‌مدت و موقت است. براي نوشتن يک شعر اجتماعي، شرط اصلي آن است که شاعر خود عميقا فردي اجتماعي و درگير باشد، بعد صادقانه و طبق روال هميشگي‌اش شعرش را بنويسد. جز اين باشد، نه شعر خواهد شد نه شعار. اين به معني کم‌ارزش تلقي کردن يکي و ترجيح ديگري بر آن در همه شرايط نيست خطابه و شعار هم ارزش خودش را دارد و در بسياري جاها و وقت‌ها ضروري‌تر و کاربردي‌تر از شعر است؛ هر سخن وقتي و هر نکته مکاني دارد.

اگر گوش شنوايي باشد…

2009-09-05T07:03:00.000-07:00

گفت‌و‌گو با «کامران بزرگ‌نيا» (شاعر) درباره شعر سياسي- اجتماعي امروز ايران

علی مسعودی نیا و رسول رخشا

آقاي بزرگ‌نيا! اوج فعاليت شما در حيطه ادبيات، باز‌مي‌گردد به دهه‌پرتلاطم 60 که کشورمان با بحران‌هاي داخلي و خارجي فراواني رو‌به‌رو بود. رويکرد شما- به عنوان يک هنرمند و مشخصا يک شاعر- در آن دوران نسبت به وقايع مذکور چه بود و چه راهکارهايي براي اعلام مواضع خود داشتيد و آيا اصولا نيازي به بيان مواضع‌تان در قبال رويدادهاي آن روزگار مي‌ديديد يا خير؟

وقتي از دهه 60 در ايران حرف مي‌زنيم درواقع داريم از جامعه‌اي حرف مي‌زنيم در حال دگرگوني در همه ابعادش. دگرگوني‌اي که به دليل انقلاب، در حال رخ دادن بود و مساله‌ ما، يعني اهل قلم و فرهنگ هم، در اين دهه مساله بقا بود بيشتر تا بيان.اين دهه همانطور که در سوالتان اشاره کرديد دهه‌اي پرتلاطم بود. اما معناي اين پرتلاطم بودن چيست؟ از طرفي حکومتي جديد و انقلابي داشت باشدت تمام، مثل همه انقلاب‌ها در آغاز کار، اصولش را و نحوه حکومتش را برقرار مي‌کرد، و از طرف ديگر کل کشور درگير جنگي شده بود که بعدتر معلوم شد جنگي طولاني و فرسايشي بود، و از جايي هم نيروهاي مخالف حکومت در آغاز اين دهه با حکومت جديد درگير شدند و فضاي تلخ و خشن و نا امني، حداقل در آغاز اين درگيري براي هر دو طرف ايجاد شده بود و چيزي که هنوز از فضاي آن سال‌ها در ذهن من و شايد بسياري از همنسلان من باقي مانده بيشتر همين ناامني بود و تلخي ناشي از نابودي شادي اوليه يکي، دوسال اول انقلاب که شادي ناب آزادي بود. اوايل اين دهه بيشتر شوكي دردناک بود و اصلا فضايي براي بيان نظرات و آثار ادبي ما وجود نداشت و همانطور که گفتم مساله بيشتر مساله بقا بود. بعد از مدتي البته رفته رفته از زير تاثير اين شک به در آمديم و چندتايي گرد هم جمع شديم و جلسات داستان پنجشنبه‌ها را تشکيل داديم که احتمالا درباره آن روايات مختلفي شنيده‌ايد و بد نيست که حالا روايت من را هم بشنويد. اگر بر اين جلسات و نحوه تشکيلش تاکيد مي‌کنم به دليل اهميتي است که اين جلسات در آن سال‌ها داشت اولا و بعد هم به دليل تاثير قوي‌اي که بر جريان ادبي معاصر ايران گذاشت، اين تاثير اگر چه بيشتر بر ادبيات داستاني بود اما همچنين بر شعر- به دليل عضويت سه شاعر در آغاز و بعد هم شاعر ديگري در ادامه- و نقد داستان هم بي‌تاثير نبود.مي‌شود گفت اعضاي اصلي اين جلسات سه گروه بودند که هر کدام به نوعي با هوشنگ گلشيري ارتباط داشتند. همينجا شايد بد نباشد به مساله نقش گلشيري در اين جلسات اشاره‌اي بکنم. اغلب بوده‌اند کساني که يا به دليل نا آگاهي و يا بنا بر اغراضي نوشته‌اند يا وانمود کرده‌اند که اين جلسه گلشيري بوده است با تعدادي از شاگردانش يا گاهي هم به تعبيري بدتر گفته‌اند مريدانش. در صورتي که رابطه گلشيري با اعضاي جلسه و رابطه اعضا با او اصلا در اين مقوله‌ها نمي‌گنجيد. نه گلشيري اهل مريد و مرادبازي بود و نه هيچ يک از اعضا، حتي اگر او مي‌خواست، بر فرض محال چنين نقشي داشته باشد زير بار چنين رابطه‌اي مي‌‌رفتند. ارتباط اعضاي جلسه با هم بر اساس رابطه‌اي برابر پايه گذاشته شده بود و بر همين اساس هم تا پايان ادامه يافت.سه گروه اصلي اعضاي تشکيل‌‌دهنده از اين قرار بودند:گروه موسوم به کار و هنر، که اغلب دانشجوي رشته تئاتر دانشکده هنرهاي زيبا بودند به جز يکي، دو نفر که آنها هم به دليل دوستي با اين دانشجوها اغلب اوقاتشان را در دانشکده مي‌گذراندند. من(کامران بزرگ‌نيا)، اکبر سردوزامي، مرتضي ثقفيان، محمود داوودي، قاضي ربيحاوي و اصغر عبداللهي که از اين دوتاي آخر عبداللهي دانشجوي دانشکده دراماتيک بود و ربيحاوي دانشجو نبود اما اين دو به دليل آباداني بودن و رابطه با داوودي با ما هم آشنا شدند. بعدتر عبدالعلي عظيمي هم از طريق آشنايي و دوستي با اين گروه به جلسات پيوست. در مورد اين دسته گفتني است که علاوه بر رابطه ادبي يک رابطه دوستي‌اي و حتي همخانه بودن هم اينها را به هم پيوند مي‌داد، دوستيي که هنوز پس از گذشت ساليان و پراکندگي در نقاط گوناگون جهان هم بين تعدادي از آنها برقرار است.دسته دوم که عضو کانون نويسندگان بودند، ناصر زراعتي، يارعلي پورمقدم و محمد محمدعلي و محمدعلي سپانلو که ناشر اولين مجموعه داستان حاصل اين جلسات هم بود.و دسته سوم اعضايي که با جنگ اصفهان رابطه داشتند که در آغاز فقط گلشيري بود و بعدتر رضا فرخ‌فال آمد و در سال‌هاي آخر هم منصور کوشان. يونس تراکمه هم که آن وقت‌ها ساکن اصفهان بود، هر وقت به تهران مي‌آمد در جلسات شرکت مي‌کرد. البته بعدها ديگراني هم به جلسات پيوستند که برخي جزو اعضاي اصلي بودند مثل آذر نفيسي، محمدرضا صفدري، بيژن بيجاري و مؤذني، و بعضي هم يکجور عضو مهمان مثل منيرو رواني‌پور و عباس معروفي. شهريار مندني‌پور هم تقريبا از همان اوايل و بعدتر هم ابوتراب خسروي هر وقت از شيراز مي‌آمدند در جلسات شرکت مي‌کردند.خب اين جلسات تا مدت‌ها تنها مفر ما بود براي دور هم جمع شدن و خواندن آثار و نقد آنها و در نهايت انتخاب برگزيده‌ها براي چاپ. حاصل اين جلسات بيشتر دروني بود و در جهت ارتقاي آثار و رسيدن به نگاه نقاد و کمک به همديگر و حاصل بيروني‌اش هم يک مجموعه چاپ شده، «هشت داستان»، و دو مجموعه که يکي‌اش بعد از چاپ منتشر نشد به نام «کنيزو و چند داستان ديگر» و يک مجموعه که در ارشاد ماند و ماند و همچنان مانده است به نام «پاگرد سوم و دوازده داستان ديگر»(درست يادم نيست 12 يا 13)، و يک جلسه‌ شعر و داستان‌خواني که در خانه کوشان تشکيل شد و در آن گلشيري داستان خواند و عمران صلاحي و من شعر خوانديم و گمانم صد و چند نفري هم آمده بودند براي شنيدن.خب مي‌بينيد که حاصل چيزي نزديک به هفت سال، هر هفته يا هر دو هفته دور هم جمع شدن و داستان خواندن و نقد کردن- و در کنارش البته دعوت از نويسندگان و مترجماني که عضو جلسه نبودند اما به مناسبتي، مثلا چاپ کتابي جديد در زمينه‌هاي داستان و نقد و رمان به جلسه دعوت مي‌شدند که از آن ميان مي‌توان به سيمين دانشور، شهرنوش پارسي‌پور، محمود دولت آبادي، رضا براهني، چهلتن، عباس ميلاني، سرمد، و... اشاره کرد- چيزي است که نمود بيروني‌اش با نگاه اين سال‌ها تقريبا هيچ است. اما همين ظاهرا هيچ بود که تعدادي از بهترين نويسندگان و شاعران دوره بعد از دلش در آمدند.خب بعدتر هم کم‌کم سروکله نشرياتي مانند دنياي سخن و آدينه و مفيد پيدا شد که شدند جايي براي چاپ نوشته‌هاي ما و براي من به‌خصوص مجله مفيد بود که به نام شهروزجوياني در مي‌آمد اما سردبير بخش ادبي‌اش گلشيري بود و من هم چند شماره‌اي صفحه شعرش را داشتم. البته مفيد متاسفانه 10 شماره بيشتر دوام نياورد و به دلايل مالي ناشي از نداشتن سهميه کاغذ تعطيل شد.به جز اين در همان هنگام من، مرتضي ثقفيان، محمود داوودي و بعدتر هم عبدالعلي عظيمي جلسات شعري هم با ضياء موحد داشتيم که نسبت به جلسات داستان جمع و جورتر و بي سرو صداتر بود، گرچه تاثيرش بر کارهاي اعضا بسيار عميق بود و نتيجه‌اش را در سه کتاب شعري كه همزمان انتشارات نيلوفر از کارهاي موحد و عظيمي و من در آورد مي‌توان ديد.نمي‌دانم که عليرغم همه اين تفصيلات توانستم جواب سوالتان را بدهم يا نه؟ که همانطور که گفتم اينها همه در وهله اول مفري بود براي زنده نگاه داشتن درونمان و کار ادبي‌مان و مجهز شدن به دانش ادبي‌‌اي بود که به تنهايي بسيار مشکل مي‌شد به دستش آورد. در جايي که سال‌ها مي‌گذشتند بي‌آنکه فضايي براي نشر آثار ادبي‌مان وجود داشته باشد و شايد همين بود که ما را از سرخوردگي و ويراني زودرس نجات مي‌داد و گمان مي‌کنم که درک اين فضا و رفتار نسل ما الان براي کساني که سن آنوقت ما را دارند چندان آسان نباشد.شايد با مثالي بتوانم فضاي آن دوران و تاثير اين فضا را بر کساني مثل من بهتر بيان کنم.اولين کتاب شعر من در سال 60 به چاپ رسيد و بايد بگويم که تا آن سال براي چاپ کتاب نيازي به مجوز نبود. خب معمولا چاپ اولين کتاب، آن هم براي جواني 20، 21 ساله لحظه شيرين و شادي بايد باشد، لحظه ديدن جلد کتاب پشت ويترين کتابفروشي‌ها. اما درست همين لحظه مثلا زيبا براي من و دو دوست ديگري که کتابهايمان با هم چاپ شده بود، زماني اتفاق افتاد که رفتن جلوي دانشگاه و قدم زدن در راسته کتابفروشي‌ها کاري خطرناک بود و اين محل براي جواناني در آن سن و سال و با آن ظاهري که ما داشتيم محلي بسيار نا امن بود.

در يک مرور کلي، نقش جامعه ادبي مستقل ايران را در وقايع مختلف سال‌هاي پس از انقلاب چطور ارزيابي مي‌کنيد؟

آيا اين جامعه توانسته است تاثير مثبتي بر ارتقاي ذهنيت مردم نسبت به رخدادهاي سياسي پيرامون‌شان داشته باشد؟ نه فکر نمي‌کنم و اصلا گمان نمي‌کنم که ارتقاي ذهنيت مردم نسبت به رخدادهاي سياسي پيرامونشان جزو وظايف جامعه مستقل ادبي باشد. اهل ادب اگر که وظيفه‌اي هم داشته باشند ارتقاي ذهنيت مردم در مسائل ادبي (فرهنگي) است به نظرم که لازمه‌ آن هم وجود فضاي آزادي است که در آن بتوان به تبادل فکر پرداخت. البته جامعه ادبي هم در لحظاتي تلاش کرد که چنين فضايي مهيا شود و در اين راه چنانکه مي‌دانيد تلفاتي هم داد اما گمانم با همه تلاشي که کرد توفيق چنداني به دست نياورد.

ديدگاه شخصي‌تان نسبت به واکنش شاعران و نويسندگان در رويارويي با بحران‌هاي اجتماعي چيست؟ آيا اين واکنش بايد برون‌متني باشد و به نوعي حضوري فيزيکي در بطن جريان خنثي‌کننده‌بحران‌ها را شامل شود، و يا مي‌تواند واکنشي درون‌متني باشد و بازتاب آن در آثار اين رسته از هنرمندان جلوه‌گر شود؟

اين اتفاق مي‌تواند به هر دو شکل رخ دهد و اگر واقع‌گرايانه به تاريخ ادبي نگاه کنيم هم مي‌بينيم که هر دو شکل آن اتفاق افتاده.من اما به گمانم جزو دسته دوم باشم و بهتر مي‌بينم که اين بحران‌ها دروني شوند و بعد از آن به صورت ادبيات بروز پيدا کنند. با يک نگاه کلي به جريان انقلاب و بعدش هم جنگ مي‌بينيم که در آغاز آثاري ملتهب و تهييجي ظهور پيدا مي‌کنند و بعد از گذشت سال‌هاست که آثاري با کيفيت، در عرصه‌ مثلا داستان‌هاي جنگ، خلق مي‌شوند.

در تاريخ معاصر ما، همواره تابو‌ها و خطوط قرمزي تعريف شده‌اند که عدم رعايت و گذر کردن از آنها، منجر به اعمال مميزي بر آثار نويسندگان و شاعران بوده‌اند. در چنين شرايطي چگونه بايد با اين خطوط قرمز ساخت و در عين حال گفتني‌ها را هم نا‌گفته باقي نگذاشت و به گوش مردم رساند؟

سوال سختي است و جواب دادن به آن سخت‌تر. اگر با اين محدوديت‌ها بسازيم که در واقع به آن کمک کرده‌ايم و به نظر من سکوت به آن شرف دارد. اما اگر به آثار دوره‌هاي گذشته نگاه کنيم مي‌بينيم که همواره نويسندگان و شاعران توانسته‌اند ‌به‌رغم محدوديت‌ها شگردهايي براي نوشتن و ارائه آثارشان پيدا کنند، مگر آن وقت‌هايي که اين محدوديت‌ها و به قول شما خطوط قرمز خيلي سختگيرانه عمل کرده‌اند که شايد راهش کمي صبر باشد و عجول نبودن و سنجيدن اينکه حضور در عرصه قرار است به چه قيمتي تمام شود. چه بسيار بوده‌اند و هستند که به دليل همين عجله و پافشاري بر حضورِ به هر قيمت همان استعداد اندک را هم به باد داده‌اند با به خيال خود ساختنِ با محدوديت‌ها. به نظرم اينجا بد نباشد ارجاع به مطلبي که در شماره 14 تير روزنامه اعتمادملي ص 7 درباره بهرام صادقي چاپ شده است، نوشته دوست ساليانم يونس تراکمه به خصوص آن قسمت نقل شده از صادقي درباره دروغ و نوشتن.

شما به عنوان شاعري که خارج از کشور زندگي مي‌کنيد، شايد به نوعي آزادي عمل بيشتري در بيان و نوشتار داشته باشيد. گروه کثيري از شاعران و نويسندگان ما نيز مقيم خارج از کشور هستند، اما طي اين سال‌ها، به نظر مي‌رسد نتوانسته‌اند از آزادي‌هايشان به نحو مطلوبي بهره بگيرند و تاثير چشمگيري بر نهاد‌هاي فکري داخل کشور داشته باشند. آيا اصولا با اين ديدگاه موافق هستيد و در اين صورت دلايل چنين روندي را در چه مي‌دانيد؟

ببينيد من اصولا با اين نحوه نگاه مشکل دارم و آن را قبول ندارم. عرصه ادبيات عرصه فرهنگ است و کار فرهنگي کاري است طولاني تاثيرش هم آني نيست و نمي‌تواند باشد. اين همان ساز معروف است که اگر هم حالا زده شود صدايش بعدها به گوش خواهد رسيد، البته اگر گوش شنوايي باشد. اما اگرچه آزادي عمل براي خلق ادبي مهم است و بسيار هم، اما به تنهايي کافي نيست و عوامل بسيار ديگري هم لازمند که گاهي در خارج از کشور چندان هم مهيا نيستند. اما اين به گمان من مقوله‌اي ديگر است که بررسي‌اش نياز به زمان و فرصت ديگري دارد.

شکاف فرهنگي و اجتماعي و فقدان درک متقابل ميان شاعران و نويسندگان، با مردمي که خوانندگان بالقوه آثار آنها محسوب مي‌شوند، تا چه حد مي‌تواند روي تاثير‌گذاري آثار مکتوب بر جامعه نقشي منفي داشته باشد؟

چگونه مي‌توان اين شکاف را طوري کم کرد که آثار منتشره هم به ورطه پوپوليسم و عامه‌پسندي نيفتند؟ به نظرم نحوه تاثيرگذاري آثار ادبي و متاثر شدن از آنها روندي ساده نيست که بتوان براي آن به راحتي نسخه پيچيد و اگر هم بشود که شک دارم کار من نيست. اين شکافي که از آن حرف مي‌زنيد در نتيجه عوامل گوناگوني ايجاد شده که بررسي آن کاري است در حيطه جامعه‌شناسي و تاريخ اجتماعي و در گفت‌وگويي از اين نوع که ما مي‌کنيم نمي‌توان به جواب درستي رسيد. اما از همين سوال هم بوي عجله و بي‌صبري به مشامم مي‌خورد. به هرحال معمولا در همه جا اين آثار عامه پسندند که بيشترين مخاطب را دارند و نقش‌شان هم سرگرمي و وقت پر کردن است که به خودي خود اشکالي هم ندارد. اما چرا بايد در جامعه‌اي که کتاب و کتابخواني اصولا جزئي از فرهنگ آن نيست از نويسندگان و شاعران توقع ارتباط گسترده با مخاطب داشت؟

و به عنوان پرسش آخر، نقش شاعر امروز در شرايط کنوني جامعه ايران را بيشتر نقشي تبليغي- شعاري ارزيابي مي‌کنيد يا نقشي فرهنگي- آرمانخواهانه؟

گمانم در جواب يکي از سوال‌هاي قبلي نظرم را گفتم. شاعر در هر شرايطي و هر جامعه‌اي نقشي فرهنگي دارد چرا که حاصل کارش جزئي از فرهنگ جامعه است. البته پيش مي‌آيد لحظاتي که تهييج مي‌شود و هيجان‌زده و در اثر همين هيجانات هم عکس‌العملي نشان مي‌دهد و چيزي مي‌نويسد. به گمانم اين البته فرق مي‌‌کند با کار شعاري و به خصوص تبليغي کردن که خدمت به ايدئولوژي‌ها و احزاب و ممدوحان است که در هر صورتش به نظرم شايد جز تکه ناني به سفره گوينده به هيچ درد ديگري نمي‌خورد. تازه ما در همين 30، 40 سال گذشته به عينه ديده‌ايم که در جاها و زمان‌هايي که حرکتي بوده در جامعه که احتياج به شعار داشته خود مردم بي‌آنکه شاعر يا نويسنده باشند شعارهايشان را در لحظه گفته‌اند و به کار برده‌اند و من يادم نمي‌آيد که از آن همه شعارها که به عنوان شعر نوشته شدند کسي استفاده‌اي کرده باشد و اين نوشته‌ها حتي به عنوان شعار هم کاربردي نداشته‌اند چه برسد به شعر يا در عرصه فرهنگ. اگر به آثار دوره‌هاي گذشته نگاه کنيم مي‌بينيم که همواره نويسندگان و شاعران توانسته‌اند ‌به‌رغم محدوديت‌ها شگردهايي براي نوشتن و ارائه آثارشان پيدا کنند، مگر آن وقت‌هايي که اين محدوديت‌ها خيلي سختگيرانه عمل کرده‌اند که شايد راهش کمي صبر باشد و سنجيدن اينکه حضور در عرصه قرار است به چه قيمتي تمام شود

کندن از کلمه‌ها

2009-08-07T05:52:00.000-07:00

درباره مجموعه شعر هیچ بارانی این همه را نخواهد شست - شبنم آذر

رسول رخشا

شبنم آذر شاعري است که صاحب خط فکري مشخصي در شعرهايش است و در دورنماي نزديکي که با خوانش شعرهايش به تصوير کشيده مي‌شود، خطوط و مرزهاي انديشه و تفکرش آشکارا ديده مي‌شود. هر چند که شعرهاي اين مجموعه چه از نظر فيزيک وچه از بعد متافيزيک تفاوت‌هايشان به سادگي قابل تشخيص هستند اما پيگيري و اصرار شاعر بر سر بن‌مايه‌هاي فکري شعرهايش چيزي نيست که به راحتي بتوان از نظر دور داشت. توجه به نظرگاه‌هاي فکري و زمينه‌هاي مشخص انتقادي در انديشه شعر «شبنم آذر» طوري برجسته مي‌شود که خواننده آن نمي‌تواند از کنار دغدغه‌هاي شاعر -که زمينه‌هاي مشترکي هم دارند- بي‌توجه عبور کند. «نزديک‌تر بيا / اين چهره را پيشتر / ديده‌اي / چاه عميق / در لحظه سياهي مطلق / به انعکاس صدا مي‌رسد / نزديک‌تر بيا» (ص 69) نگراني، اضطراب، بي‌قراري و طرح پرسش‌هاي انساني و اخلاقي در زمينه‌هاي فردي وجمعي در فرآيند ذهني شاعر در نهايت بدل به نتيجه‌اي مي‌شود که همراه است با پررنگ شدن نوميدي‌ها، تيرگي‌ها و تاريکي‌هاي تاريک پيرامون‌مان در شعر. توجه و حساسيت شاعر نسبت به مسائل جمعي و بيرون از خودش در روزگار اصرار به زيستن در غار تنهايي موضوع قابل ارزشي است و بايد با احترام از آن ياد کرد اما از سمتي ديگر، مي‌تواند وزنه‌اي باشد براي پايين کشيدن سمتي از شعر به سمتي که شعر مدعي فيگورها وحرف‌هاي روشنفکرانه شود و ديواري برپا کند ميان خودش و مخاطبش، به گمانم اين آسيبي است که دامنگير شعرهايي مي‌شود که معمولا همراه هستند با مفاهيمي که به نوعي به زندگي جمعي و موضوعات اخلاقي و انساني مي‌پردازند، در اين ميان هشياري شاعر مي‌تواند نقش فيلتر مهمي را بازي کند، چراکه انتقال معنا و پيام ذهني شاعر به مخاطب نزد او از اهميت بالايي برخوردار است، علاوه بر اين معمولا شعرهايي که در چنين جهان‌واره‌اي سير مي‌کنند در اطراف خود با انبوهي از کلماتي روبه‌رو مي‌شوند که تنها بنا به شرايط اضطراري و اورژانسي در شعر وارد شده‌اند و جايگاه مناسبي براي خود در ساختار شعر نمي‌يابند، جدا از اينکه شعر را محکوم به طولاني شدن مي‌کنند. «... يک غلت ديگر اگر بزنيم / اين خواب شيرين را «چنگيز» برايمان تعبير مي‌کند / و از اين همه کلمه «تاريخ» را تسخير / و من / اين همه جان مي‌کنم / تا از اين «کلمه» بکنم» (ص 52) حرف بي‌راهي نيست اينکه شاعران خودشان پيش و بيش از هرکسي با شعرشان انس مي‌گيرند و زير و بم آن را مي‌شناسند، شعر گفتن براي «آذر» دغدغه‌اي است که هجوم انديشه‌هاي ذهنش را به سامان مي‌رساند اما به گمانم «شبنم آذر» بايد خودش را از هراس و وسواس چگونه روبه‌رو شدن با کلمه‌ها نجات دهد. توجه، حساسيت و حضور شاعر در شکل‌گيري شعرهايش و برجسته ساختن ديواره‌هاي بيروني شعرها و تاثير مفهومي واژه‌هايي نظير «شعر»، «کلمات»، «لغت»،«حرف»، «سطر»، «حاشيه‌ شعر» و... در ساختار دروني و بيروني در برخي از شعرها مانع از حرکت مناسب و شکل‌يافته در جهان‌واره آنها مي‌شود، شاعر بايد تنها به واژه‌هايي در شعرش اجازه حضور دهد که بداند آنها برايش دستمايه‌اي مي‌شوند که تنديس و پيکره شعر از چينش و ترکيب و تراشيدن مناسب آنها پديدار مي‌شود بي‌آنکه راه و روش و ابزارهاي اين کار ديده شوند در واقع چنين واژه‌هايي نقش استراکچري را در يک ساختمان بازي مي‌کنند که در شکل‌گيري بنا اهميت فراواني دارد اما فقط وقتي مي‌توانيم آن را ببينيم و لمس کنيم که آن بنا را منهدم کنيم. وقتي که «شبنم آذر» به تخيل واقعي خود رجوع مي‌کند و در پي آن به خلق تصويرهايي برآمده از زبان شکل‌يافته شعرش دست مي‌يابد، خواننده روبه‌رو مي‌شود با شعري مطبوع و مطلوب: «زمستان / پرچمش را آويزان کرده در باد / از شليک کوچ پرندگان / سوراخ مي‌شود آسمان»

برضد جریان آب شنا کنید

2009-08-07T05:29:00.000-07:00

دومین یادداشت شاعران – درباره‌ی تقی رفعت

رسول رخشا

در یادداشت اول شاعران که مربوط به ابوالقاسم لاهوتی بود، اشاره‌ای داشتم به شاعری که در مسیر شعر امروز ایران ردپای درخوری از خود به جا گذاشته است و به راحتی و به غفلت نمی‌توان از کنار نام او گذشت، تقی رفعت شاعری پیشرو و ادیبی متجدد بود و از نخستین کسانی بود که در ایران بحث تجدد ادبی را به میان کشید و در پی آن چالش‌ها و مجادلات قلمی فراوانی با پیروان شعر و ادبیات سنتی و محافظه کار آن روزها به راه انداخت که از مشهورترین آن‌ها جدال‌های قلمی او با ملک الشعرای بهار و نظریات انتقادی او درباره‌ی سعدی‌ست ...

در این یادداشت کوتاه سعی می‌کنم تا چشم‌اندازی کلی اما مناسب دانستن و رو به راه محفوظات شاعرانه مان از تقی رفعت ترسیم کنم.

رسول رخشا

نیما پدر شعر امروز ایران است.... به گمان‌ام نه تنها ما که سروکاری با شعر داریم بلکه تمام دریانی‌های سرکوچه‌هایمان هم، دیگر با این گزاره آشنا واحتمالن موافق هستند اما این دانایی نمی‌تواند دلیلی باشد تا ما از آگاهی و شناخت نسبت کسانی غافل شویم که زمینه‌ساز و مسبب پیدایش‌های ارزش‌مندی در این راه دشوار بوده‌اند... تقی رفعت در تاریخ شعر نو از آن جهت بسیار حائز اهمیت است که گویی از معدود کسانی‌ست که پیش از نیما بر همان ضرورت‌های شعری – مورد نظر نیما- برای تغییر شعر آن دوره آگاه بوده است و برای دست یافتن به آن تلاش کرده و اولین بحث‌های تئوریک درمورد ضرورت بازخوانی و تحول شعر معاصر فارسی را مطرح کرده است.

میرزا تقی خان رفعت در سال ۱۲۶۸ خورشیدی در تبریز متولد شد، او تحصیلات دانشگاهی‌اش را در استانبول به پایان برد و به تبریز بازگشت ودر دبیرستان‌های آن‌جا به تدریس زبان فرانسه پرداخت، به زبان‌های فارسی، ترکی و فرانسوی تسلط داشت و به هر سه زبان شعر می‌گفت و نمایش‌نامه می‌نوشت. به سبب آشنایی‌اش با شعر فرانسه و به تبعیت از رمانتیک‌های فرانسه برای اولین بار شعر را در معنای بیان احساسات آورد.

وقتی حزب مستقل و دموکراتیک آذربایجان به رهبری شیخ محمد خیابانی تاسیس شد، تقی رفعت مشاور فرهنگی و هنری او شد، خیابانی به منظور روشنگری افکار و ترویج مرام ومسلک حزب خود روزنامه تجدد را تاسیس و رفعت را سردبیر آن می‌کند، رفعت با نوشتن مقالات انتقادی عمیق که نشانه‌ی بینش عمیق سیاسی و اجتماعی اوست، توجه محافل ادبی تهران را به خود جلب می‌کند وبه نویسندگان روزنامه‌های تهران درس تجدد و آزادی خواهی می‌دهد. او با طرح مجادلات سازنده‌ی ادبی با ملک الشعرای بهار و دیگران راه را برای پیدایش شعر نو هموار می‌کند و با حمله به قلعه‌های کهنه‌ی ادبی مدافعان تحجر، زمینه را برای ظهور نیما آماده می‌سازد" ۱

او در یکی از شماره‌های تجدد می‌نویسد: "صدای توپ و تفنگ محاربات عمومی در اعصاب ما، هیجانی را بیدار می‌کند که زبان معتدل و موزون و جامد و قدیم سعدی و هم عصران او نمی‌توانند با سروده‌هایشان آن‌ها را تسکین یا ترجمه کنند ما احتیاجاتی داریم که عصر سعدی نداشت."

تقی رفعت برای شکستن این بنیان هزار ساله به سرودن شعری پرداخت که هم از حیث فرم و هم از لحاظ مضمون با شیوه‌ی شعر قدما متفاوت بود.

تقی رفت معتقد بود که ادبیات کلاسیک پاسخ‌گوی نیازهای مردم قرن بیستم نیست و می‌گفت: "وقتی ما بخواهیم، حس ملی و قهرمان پرستی خود را به هیجان بیاوریم شاهنامه می‌خوانیم و هنگامی که نیاز به حالت فیلسوفانه یا لذت روحانی و معنوی داشته باشیم گلستان و بوستان سعدی را می‌خوانیم اما هنگامی که بخواهیم احساسات امروزین را ارضا کنیم چه باید بخوانیم؟" ۲ و رو به بهار و دانشگاهیان فریاد بر می‌آورد و می‌نویسد: "ای اهل دانشکده !...اگر ادیب و یا شاعر هستید، بدانید که شاعر یا ادیب "پیرو" نیست "پیشوا"ست... بر ضد جریان آب شنا کنید... برای فردا بنویسید... تابوت سعدی گاهواره‌ی شما را خفه می‌کند... " ۳ مجادلات قلمی میان رفعت و بهار وهمکاران‌اش درباره‌ی تجدد ادبی سر درازی دارد که از جانب بهار در مجله‌ی دانشکده و تقی رفعت در تجدد پی‌گیری می‌شد.

این چالش‌های قلمی نموداری از بن‌مایه‌های نگاه مدرن و نوآور رفعت به جایگاه ادب معاصر است که در تاریخ تحولات ادبیات مدرن حائز اهمیت است.

مجله‌ی آزادیستان نشریه‌ای‌ست که در پی انتشار تجدد پا می‌گیرد و با درج مقالاتی درباره‌ی زنان و بحث‌های جدی و اصولی درباره‌ی شعرای جوان و پیشرو کارش را تا سه شماره با مدیریت تقی رفعت ادامه می‌دهد، شماره‌ی چهارم آن زیر چاپ است که حزب دموکرات آذربایجان به دست مخبرالسلطنه سرکوب می‌شود و از انتشار باز می‌ماند...

رفعت در شماره‌ی اول آزادیستان خطاب به جوانان می‌نویسد:

"با کمال آزادی، فکر و حس کنید. تفکرات و تجسسات خودتان را بنگارید، صمیمیت را هرگز و در هیچ موقعی از دست ندهید. درحین تقلید، اقتباس یا ابداع و اختراع، در هر حال خودتان باشید. از انتقادات استقبال کنید ولی هرگز افکار اولیه‌ی خودتان را بدون دلایل کافی و به محض وقوع در مقابل یک حمله سخت و ناگهانی ترک نگویید."

تقی رفعت در شماره‌ی دیگر آزادیستان شعری از شمس کسمایی (او هم یکی از پیشروهای شعر امروز بوده است) چاپ می‌کند که همه‌ی مشخصات شعر نیمایی را داراست:

گلستان فکرم/ خراب وپریشان شد افسوس/ چو گل‌های افسرده، افکار بکرم/ صفا و طراوت زکف داده، گشتند مآیوس

ادیبان استخوان‌دار آن دوره هم چون بهار، اعتصام الملک، تقی زاده و... در مجله‌ی کاوه به طعنه و ریشخند اشعاری از این دست پرداختند و با این‌که ایرج میرزا از آن گروه شاعران مشروطه بود که به سهم خودش شیوه‌ای نوین در شعر دوران خویش برگزیده بود و با نوشتن شعر با بیانی ساده و روان و نزدیکی به زبان محاوره سبکی مردم‌پسند به‌وجود آورد اما در برابر چنین پیشروانی در همین روزها بود که سرود:

در تجدید و تجدد وا شد/ ادبیات شلم شوربا شد

یا

می‌کنم قافیه‌ها را پس و پیش/ تا شوم نابغه‌ی دوره‌ی خویش

همین وقت‌ها بود که تقی رفعت مانیفست تجددخواهان ادبی را منتشر کرد و در آن آورد:

"برادران عزیز ما در سخت‌ترین هنگام یک انقلاب ادبی هستیم، آن‌چه ما می‌خواهیم کم‌تر از آن نیست که عالم ادبیات. یعنی در عالم فکر، وضعیت یک عهد تجدد، به وجود بیاوریم، یک وضعیت کهنه و فرسوده، ولی حاکم و فرمانروا را برداشته، به جای آن وضعیت جدیدی بنشانیم... زبان یک آلتی‌ست برای افاده و بیان افکار و احساسات انسانی، هرگاه ممکن بود مدعی شد، که افکار و حسیات بشر در ظرف، اعصار، دچار هیچ‌گونه تحولات نمی‌گردد، زبان نیز ممکن است در یک حالت مستغنی از تغییرات بماند... واضح است که تجدد فکری و حسی، مستلزم تجدد ادبی‌ست."

پی‌گیری و اعتقاد رفعت به تغییر و تغیر یکی از وجوه اصلی تفکر و اندیشه او بود.

"در سال ۱۳۳۸ قمری مخبرالسلطنه که توسط مشیرالدوله به حکومت آذربایجان منصوب شده بود وارد تبریز می‌شود و پنهانی طرح کودتایی را علم می‌کند و در ۲۹ ذیحجه ۱۳۳۸عملیات را شروع می‌کند و تبریز را به خاک و خون می‌کشد پس از مدت کوتاهی دمکرات‌ها شکست می‌خورند و خیابانی کشته می‌شود، تقی رفعت که به دره‌ی دیزج در اطراف تبریز رفته و خود را پنهان کرده، پس از شنیدن خبر شکست قیام و کشته شدن خیابانی در سن ۳۱ سالگی دست به خود کشی می‌زند " ۴

محیط طباطبایی در کتاب تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران درباره‌ی مرگ رفعت می‌آورد:

روز ۲۹ ذی الحجه ۱۳۳۸ که شیخ محمد خیابانی در تبریز به قتل رسید، تقی رفعت همکار پرشور او از شدت تآثر در خارج از شعر اقدام به خودکشی کرد.

و احمد کسروی در کتاب تاریخ هجده ساله آذربایجان می‌نویسد:

"یکی از نزدیکان خیابانی، میرزا تقی خان رفعت بود، این مرد با چند تنی از شهر گریخته به ارونق و انزاب رفته بود و در آن‌جا خود را کشت یا دیگران کشتند." ۵

با مطالعه‌ی تاریخ ادبی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی دوران مشروطه می‌توان بر تاثیر و سهم مهم تقی رفعت در پیدایش و زمینه‌سازی او در شکل‌گیری تجدد و نوآوری در شعر و ادبیات امروز پی برد، "دو سال بعد از مرگ رفعت یعنی در سال ۱۳۰۱خورشیدی" افسانه‌ی نیما سروده می‌شود انتشار این منظومه، شعر فارسی را در جریان واقعی تحول و تجدد می‌اندازد" ۶

«ای جوان ایرانی» نمونه‌ای از یکی از شعرهای رفعت اسن که در سال ۱۲۹۷خورشیدی در «»تجدد به چاپ رسیده است.

ای جوان ایرانی

برخیز، بامداد جوانی ز نو دمید

آفاق خهر را لب خورشید بوسه داد...

برخیز! صبح خنده نثارت خجسته باد

برخیز! روز ورزش و کوشش فرا رسید

برخیز وعزم جزم کن، ای پور نیک‌زاد

بر یأس تن مده، مکن از زندگی امید...

باید برای جنگ بقا نقشه‌ای کشید

باید، چو رفته رفت، به آینده رو نهاد...

یک فصل تازه می‌دمد از بهر نسل نو

یک نوبهار بارور می‌دمد از بهر نسل نو

یک نوبهار بارور، آبستن درو

برخیز و حرز جان بکن این عهد نیکفال

برخیز و باز راست کن آن قد تهمتن

برخیز و چون کمان که به زه کرد شست زال

پرتاب کن به جانب فردات جان و تن

بخشی از یکی دیگراز شعرهای رفعت که خطاب به زنان سروده است:

عنوان تو زهره، ماه، خورشید

دوری تو از این جهان سیار

خواری تو در این دیار خون‌خوار

دلسرد زخود، غیر نومید...

آنان که ترا همی به زانو

در سجده‌ی عشق می‌پرستند

مانند وحوش دشت هستند

اندر پی صید در تکافو

منابع :

۱،۳،۴،۵ تاریخ تحلیلی شعر نو – جلد اول

۲- از صبا تا نیما – یحیی آرین پور

۶- چشم‌انداز شعر معاصر – دکتر حمید زرین کوب

- مقاله مدرن شدن در کنار رضا خان – دکتر مهرزاد بروجردی – روزنامه کارگزاران

- تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران – محیط طباطبایی

معمار نظم هندسي واژه‌ها

2009-08-04T04:07:00.000-07:00

درباره«محمد حقوقي»

در گفت‌و گو با «دكتر جواد مجابي»

رسول رخشا و علی مسعودی نیا

«محمد حقوقي» كه پير‌تر از سن و سالش نشان مي‌داد، بعد از يك دوره طولاني دست و پنجه نرم‌كردن با بيماري، سرانجام با مرگ مدارا كرد و از ميان ما رفت. شايد بتوان ادعا كرد كسي نيست كه ربطي به شعر امروز داشته و حقوقي را نشناخته و نخوانده باشد. شايد حتي بتوان گفت كه براي ورود به عرصه جدي شعر و نقد شعر و شناخت فني شعر امروز، تجربه محضر محمد حقوقي امري است الزامي. البته شكي نيست كه برخي نظرات و ادعاهاي حقوقي- چون هر منتقد و انديشه‌پرداز ديگري- مشمول مرور زمان شده‌اند و شايد ديگر سنديت نداشته باشند. اما ....

آقاي مجابي در ابتدا مي‌خواهيم بدانيم که شناخت شما از محمد حقوقي برمي‌گردد به چه سال‌هايي و چه شد که نام وي در عرصه شعر ايران مطرح شد؟

زود بروم سر اصل مطلب. من حقوقي را «بقيه‌الشعرا» مي‌نامم. بقيه‌الشعرا، با توجه به معناي «بقيه» به معناي بازمانده شعراي ايراني است و هم ادامه آنها با يادآوري فکر و ذکر ادبي‌شان. توضيح مي‌دهم:
او بازمانده بزرگان شعر معاصر است که به دو شيوه ادب قديم و شعر امروز ايران احاطه داشته‌اند. همچون يکي از بهترين قصيده‌سرايان قديمي و مثنوي‌سازان کهن، قصيده و مثنوي مي‌سرود. به جز يک مثنوي هزاربيتي فخيم، که کم کسي از او شنيده است و شادا که روزي چاپ و نشر شود، مثنوي‌هاي متعددي دارد که بخش‌هايي از آنها منتشر شده است. اين مثنوي‌ها سنخ کلام فاخر او را و سخن‌ورزي زيرکانه‌اش را در کاربرد صنايع لفظي و معنوي؛ همچنين اشرافش را بر تاريخ ايران و زندگي امروزين جهاني باز مي‌تاباند. اينها تعارف‌هاي معمول پس از مرگ آدم‌ها نيست که پس ازدست رفتن برگزيدگان وطن، احساسات واپس‌رانده‌مان به صورتي غلوآميز گل مي‌کند و به لقب بخش‌هاي کاذب مي‌پردازيم. اين حقيقت را در زمان حياتش نيز گفته‌ام و به آن صادقانه باور دارم.
در مورد قصيده‌هايش چه مي‌گوييد، آيا امروزه نيز مي‌توان براي آن ارزش ادبي خاصي قائل شد؟
مضمون قصيده‌هايش به اعتبار محتواي اينگونه آثار، نمي‌تواند چندان اعجاب‌انگيز باشد، اما اين قصيده‌سرايي‌ها، از يک نظر اهميت دارد: از نظر پديداري آفرينش‌کار شعر در متن زبان و جريان سيال تداعي‌هاي کلمات و تصاوير. زبان در طنطنه وزن رقصان قصيده، از زندگي روزانه‌اش آزاد مي‌شود، از معاني نثري‌اش رها مي‌گردد، هر کلمه که بر کاغذ مي‌آيد، کلمه‌اي ديگر را وراي کاغذ مي‌جويد و مي‌يابد و آن کلمات پياپي حرکت مي‌کنند براي يافتن معاني نامنتظر. اما معاني که از پيش در خاطر شاعر در يک احتمال کلي سنجيده شده بود، اکنون در بستر تداعي‌هاي لفظي و ترکيب‌هاي نوظهور يک باره خود را از قيد حرکت مقرر آزاد مي‌کنند. واژه‌هاي جهنده در يک پيوند تازه به ترکيبي تازه مي‌رسند، براي رسيدن به شکلي مستقل و بديع، از حد نظارت آزاد ذهن فراتر مي‌روند. حرکت معمول شعر را از اختيار شاعر به در مي‌برند و به حالتي خودمختار ترکيبي را که بايد داشته باشد پي مي‌گيرند که براي آفرينشگر نيز تازگي دارد. اينجا کارکرد کلمات در سطرهاي قصيده مثل دو تصوير سينمايي است که در جريان مونتاژ تصوير سومي را مي‌زايند که متفاوت از هر دو پاره خويش است و فراتر از آن. در واقع کلمه در اين نوع قصيده نوعي ملودي است که در آستانه آگاهي مصنف طنين دارد، اين ملودي در حرکت خود رشد مي‌کند، دگرگوني و گسترش مي‌يابد، ملودي‌هاي پران ديگري را فرا مي‌خواند و در ترکيب ملودي‌هاي جمعي، تحرک صداهاي همگن و ناهمگن به صورت کمپوزيسيوني معدل از اصوات حس‌شدني دلپذير؛ شنونده را- که اينجا خود شاعر است- احاطه مي‌کند. در اين اشراق متلاطم پيش از آنکه معنايي چندان بديع مورد نظر باشد هماهنگي پراعتدال صداهاي تازه در متن سکوت مانوس پديد آمده، هدف سرودن قصيده‌اي شده است که سخن‌ورزي عاشقانه شاعر حد کمال رسانايي زبان را بيان مي‌کند. هدف تعالي زبان است در کارکرد شاعرانه کلمات و غني‌تر کردن زبان است در آفرينشي واژه‌محور.
نخستين كارهايي كه از حقوقي خوانديد چه تاثيري در ذهن‌تان باقي مانده است؟
حقوقي از آغاز کار شاعري اين استعداد زبان‌آوري و سخن‌سنجي را داشت. در اولين کتاب‌هايي که به محض انتشار (1348) از او خوانده‌ام، «زوايا و مدارات» و «فصل‌هاي زمستاني» با شاعري روبه‌رو شدم که زباني آراسته داشت اما بياني کمتر نوآورانه و بديع به خاطر مضمون‌پردازي‌هاي سنجيده‌اش که از انس او به شعر قديمي مي‌آمد. در عرصه نوپردازي با لايه‌بندي‌هاي تودرتوي تصويرها و مفاهيم کوششي سازمند در ثبت فضاهاي نوستالژيک داشت. اين را در مقايسه با آتشي و اخوان مي‌گويم که همچون او به اساليب کهن مسلط بودند اما با فاصله‌گيري از هنجار کلاسيک زبان و بيان، زير تاثير نيما؛ با مشاهده افقي نو تعبيرهاي تازه‌تري از جهان داشتند. البته در کتاب فصل‌هاي زمستاني، شاعر «مرثيه رباب» را دارد که به گمان من يکي از بهترين نمونه‌هاي شعر فارسي آن سال‌هاست. پر از بازي‌هاي زباني درخشان و عاطفه هيجاني موج زن زير پوست شعر که گاه پوست بر تن مي‌شکافد. بعدها همين رفتار حسي را در اندوه ‌يادهاي او مي‌بينيم که از نگرش وسواس‌آميز او به مرگ جان مي‌گرفت تا ريشه‌هاي مدفون حيات موج‌زن در عدم مي‌رفت: کاشفانه و مرگ‌انديش و دلير.
ويژگي‌هاي روش‌شناسانه نقد حقوقي را در چه عواملي مي‌بينيد و آيا به نظر شما نقد او توانست بر بخش عمده‌اي از شعر امروز ايران تاثيرگذار باشد؟
من در زمينه شعر معاصر دو منتقد را بيشتر قبول دارم: براهني و حقوقي را. حقوقي نسبت به عوالم ذهني براهني محافظه‌کار است و سنتي، معيارهاي شناخت و داوري‌اش پايدارتر است. اين هر دو عمر خود را در شناسايي لحظه به لحظه شاعران ايران و روند تکاملي شعر آنان صرف کرده‌اند و هر دو بي‌جانشين به نظر مي‌آيند. نقد ادبي آنان به سود ديگران بود و به زيان خودشان؛ چرا که منتقدان در سرزمين کوتوله‌هاي ناشکيبا دشمن آفرينند و خود از عنايت حريفان محروم. حقوقي بيشتر يک مورخ ادبي و مفسر شعر است تا نظريه‌پرداز شعر امروز. او جريان شعر ايران را از 1300 (تولد افسانه) تا امروز با دقتي آکادميک در مقدمه کتاب «شعر نو از آغاز تا امروز»، همچنين در مجلدهاي شش‌گانه «شعر زمان ما» پي گرفته و با معيارهاي اعلام شده‌اش کساني را به درستي و به حق از معاصران برگزيده و در باب شعرشان سخن رانده است. مي‌توانيم با پاره‌اي از تفسيرهاي او موافق نباشيم، اما بايد در نظر داشته باشيم که او چون اخوان و آتشي، در جهت‌گيري‌هاي ادبي‌اش، اصل را بر شناخت و ادراک خود از ظرايف و زيبايي‌هاي زباني و بياني ادب فارسي مي‌گذارد نه بر نظريه‌هاي ادبي غربي. در واقع او نيما و فروغ و شاملو و سيمين را، شاخه‌هاي نورسته‌اي مي‌بيند بر تنه ستبر ادب فارسي و اعتبار اينان را در ارتباط دروني آنها با فرهنگ ايراني مي‌سنجد. در نگاه به شاخه‌ها ريشه‌ها را از ياد نمي‌برد و نمي‌تواند نوآوري‌هاي شاعران امروز را بدون مقايسه تاريخي و تکاملي سنت پيشيني آن داوري کند. از اين منظر ارزيابي منتقدانه حقوقي اهميت و تاثير کافي دارد. حقوقي سنت را خوب شناخت اگرچه در سنت جا نماند و خلاف سنت‌شناسان نوآوري افراطي شد.
به طوري که از آثار مرحوم حقوقي بر مي‌آيد نقد وي هيچگاه يک نقد تئوريک و مبتني بر نظريه ادبي نبوده است و بيشتر در زمينه نقد عملي مطرح مي‌شود. آيا شيوه نقد او مورد پسند و قبول شاعران هم دوره شما بود و در ارتقاي کيفي آثارشان سهم داشت؟
بايد منتظر بمانيم جلدهاي بعدي «تا نظم هندسي واژه‌ها» درآيد تا بتوانيم نسبت به نظريه‌پردازي جديد حقوقي دقيق‌تر حرف بزنيم. اينجا متاسفانه هر کتابي آنقدر ديرتر از عمر مولف در مي‌آيد که شناخت او را از سوي ديگران ناقص مي‌گذارد. در مقدمه حرف‌هايم گفتم که او يک يادآورنده هم بود، يک مورخ ادبي مورد اعتماد، که با بسياري از سوژه‌هايش زيسته بود با شاملو و اخوان و آتشي و ديگران. دريافت او از شعر معاصر بي‌واسطه، همگام و در تجربه‌اي مشترک با آفرينندگان آثار نو بود. نقد مداوم نسبت به کار دوستانش داشت بي‌غرض و مرض. آنان به علت احاطه او به ادب فارسي و مستدل سخن گفتن و يادآوري‌هاي مشفقانه‌اش، از بحث ساختاري تا جايگزيني يک واژه بديل را با حرمت مي‌شنيدند. در جمع دوستان بارها شاهد اين پيشنهادها بودم.
اگر قرار باشد خودتان در موضع يک منتقد قرار بگيريد، آيا فکر مي‌کنيد که شعر حقوقي هم توانست پا به پاي نقدش پيش بيايد و تاثيرگذار باشد؟
به گمان من حقوقي شاعري بزرگ است که نقدهاي پرخواننده‌اش، توجه مخاطبان را از شعر او دور کرد و دستاوردهاي بزرگ شعري او ناديده ماند. اندوهياد «کيوان علي شاه» را که بار اول در حضور غالب شاعران معاصر در منزل خود شنيده بوديم و تحسين کرده بوديم، يک بار ديگر در راه تهران به اصفهان، موقعي که براي خاکسپاري او مي‌رفتيم از سي دي که به من داده بود گوش کردم. معرکه بود. يک روايت بزرگ از شعر امروز ايران در ستايش اندوهناک اقليم مرگ که در عين حال پر از ستايش شادمانه زندگي روزانه و حيات فرهنگي است. او يک فرهنگ يکپارچه از رودکي تا خود را هموار پيموده بود با حافظ و مولوي و اخوان و نيما و ديگران. حافظه درخشان و خزانه سرشار ذهنش، اين مرقع چهل‌تکه را به هم پيوسته بود تا شاعر در مرکز دايره زمان و ميراث فرهنگي انسان بايستد و مرگ را همچون معشوقي در آغوش بگيرد و دوست خود را با سوداي سوزان زيستي دوباره از چنبره مرگ برهاند و خود را نيز.
شعر با يادآوري زنگ تلفن شروع مي‌شود و اين ملودي طنين مي‌اندازد در ذهن او با يادآوري انواع قطعات موسيقي ايراني و غربي که در متن شعر سکوت را در ولوله صدا مي‌درند؛ همانگونه که کلمات او بيت‌هاي شاعران ديگر را احضار مي‌کند تا درآميزند در پيوندي تاريخي از شعر ايران و جهان و بشوند بهمني از آفرينش‌کاري‌هاي کلام انساني در مرثيه آن که هرگز باز نخواهد آمد و شاعر مي‌کوشد بازش آورد با خاطره‌انگيزي‌هايي از يادها و يادبودها در کار يار غايب. يار غايب زندگي است، مرگ است، تاريخ است و در نهايت شعر است که مخاطب اصلي گوينده بوده و انده‌گساري‌ها‌ي او را در بيکرانگي‌اش تاب مي‌آورد. در اين شعر حقوقي به پرستش فرهنگ ايران بر مي‌خيزد و به ستايش هنر جهان و عشقبازي شاعر با اين دو، در نهايت کفه را به سود عاطفه شرقي کج مي‌کند. جاي تحليل شعر در اين مختصر نيست اما من اين شعر را از «سنگ آفتاب» و «سوگواره مخياس» کمتر نمي‌شمارم. عادت کرده‌ايم هموطنان خود را دست‌کم بگيريم تا موقعي که ديگران ما را متوجه کم‌گيري‌هاي خود در عرصه هنر کنند.
با رفتن اخوان و حقوقي شاعراني را از دست داديم که رابط ما با روح شعر کهن ايران بودند. ديگران بمانند و دير زيند اما اينان نادره بودند و عصاره زمان فرهنگي. با اينان، آخرينان، دوره‌اي ديرينه سرآمد و دوره‌اي ديگر آغاز شده. کسي مثل حقوقي با سرودن مثنوي و قصيده در آن حد از شباهت‌ذيري با آثار استادان سلف، هيچ‌گاه از نوجويي و تجربه‌هاي شگرف بازنايستاد و شعرهاي اين سه دهه‌اش، گاهي تجربه‌هاي افراطي در زبان و ساختار و فضاست. من حقوقي را پيشروترين تجربه‌گران اين سه دهه کنار دوست ديرينش منوچهر آتشي مي‌بينم و اينان تا آخرين روز عمر يک لحظه در موقعيت ديروزين خود درنگ نکردند و در افق‌هاي نوآوري به طرزي حيرت‌انگيز پيش تاختند. چنانکه کتاب تازه حقوقي «سطح‌هاي شعر در سطرهاي نثر» فضايي تازه در شعر امروز ايران است. شعرهاي برني و لاک‌پشت‌هايش موسيقي محض واژه‌هاي ترکيبي‌اند که روي در تجربه معنايي دارند، بي‌آنکه از ادراک متعالي شريعت دور شود و به قول خودش شبيه شيهه‌اي گردد که معاندان در حمام مي‌کشند.
تاثير حضور محمد حقوقي در حلقه «جنگ اصفهان» در آن دوران چه بود، در واقع به گمان شما کداميک بيشتر بر گردن ديگري حق دارند؟
حضور ابوالحسن نجفي در جمع بچه‌هاي جنگ اصفهان افق تازه‌اي پيش روي جواناني چون گلشيري و حقوقي و کلباسي و ميرعلايي و ديگران گشود. در واقع آنان هر يک به قدر همت خود از آن نقطه عزيمت درست؛ نوآوري‌هاي سنجيده‌شان را آغاز کردند. جنگ اصفهان با تاکيد بر ارزش سنتي فرهنگ بومي دريچه‌اي گشود به روي اين جوانان که در دنيا چه خبر است.
در ملاقات‌هاي حضوري با مرحوم حقوقي شيوه برخوردشان چگونه بود؟ آيا همان صراحت مکتوب را در نقد شفاهي داشتند؟
حقوقي را بيشتر در دهه 60 مي‌ديدم. با حميد مصدق به ديدارش مي‌رفتيم غالبا بعدازظهرها به منزل دايي‌اش که اهل ادب بود. بعد هم در ديدارهاي سر هر ماه در منزل خانم بهبهاني يا مصدق يا منزل ما. او را دوست داشتم و قدرش را مي‌شناختم. علاوه بر شاعري بزرگ و منتقدي پژوهشگر؛ انساني وارسته بود و وسيع‌المشرب. نديدم پشت سرکسي بد و بيراه بگويد، چون شهامت انتقاد رويارو را داشت آن هم به مودبانه‌ترين کلام حتي نسبت به کساني که با رفتار موذيانه مي‌آزردندش. برايش فرهنگ از سياست اولي‌تر بود، ادب ظاهري‌اش خيلي‌ها را گول مي‌زد اما آن مايه فطانت و رندي داشت که خود را دم تيغ خناسان ندهد تا بتواند کار فرهنگي‌اش را ادامه دهد. آخرين بار در ايام فروردين امسال ديدمش، مي‌دانستم که سخت بيمار است. با خانمش صحبت کرديم و قرار ملاقات گذاشته شد. من و زنم و دوستم سپانلو و رضايي به منزلش رفتيم. پاهايش آماس کرده بود و حالش خوب نبود، کليه و کبد مريض آزارش مي‌داد. بنا بود به اشاره دوست پزشکش برود اصفهان. و در اصفهان، شهري که آن همه دوست داشت از دست رفت و قدرش را کسي چنان که بايد ندانست. اما هنوز دير نشده، جوانان کاشف او را در قله‌اي که شعرش بود ملاقات خواهند کرد.

تقصير از رسانه‌هاست

2009-08-04T03:25:00.000-07:00

گفت‌وگو با سپيده جديري

در باره شعر سياسي ـ اجتماعي امروز ايران

علی مسعودی نیا و رسول رخشا

خانم جديري! جنس شعر شما طوري است كه كم‌تر اشاره‌ مستقيمي به مسايل سياسي و اجتماعي روز را در آن مي‌توان ديد. با اين حال شما از جمله شاعراني هستيد که در متن حرکت‌هاي فرهنگي -اجتماعي حضور فعالي داشته‌ايد. به نظر شما آيا در گير و دار بحران‌هاي اجتماعي، خود متن بايد دستخوش تغيير شود و عرصه‌طرح دغدغه‌هاي سياسي شاعر باشد و يا اين موضع‌گيري از روشي برون‌متني نيز قابل دسترسي است؟

اصولا به هنر براي هنر معتقدم؛ هنر ناب. قاسم‌هاشمي‌نژاد کتاب معروفش «فيل در تاريکي» را زماني نوشت که تقريبا همه‌ نويسندگان در ايران سياسي‌نويس شده بودند. او در آن زمان مي‌خواست نشان دهد که هنر ناب چيست. به نظرم کار درستي کرد و مي‌بينيد که کتابش ماندگار هم شد. معتقدم که «هنرمند متعهد» لزوما به معني کسي نيست که هنرش را به عرصه طرح دغدغه‌هاي سياسي و اجتماعي‌اش تبديل مي‌کند؛ بلکه کسي که ادعاي متعهد بودن دارد بايد دست‌کم در مقالات، گفت‌وگوها و سخنراني‌هايش موضع سياسي خود را آشکار کند. يک بار در مصاحبه‌اي مصاحبه‌کننده از من پرسيد که چرا درباره معناي شعرهايم که به نظر او آبستره بودند، توضيحي نمي‌دهم، استدلالش هم اين بود که در دنياي امروز، مرز بين تفسير و غرض بسيار ناشفاف است و اگر شاعر يا هنرمند درباره‌ اثري که به ميزان زيادي تاويل‌پذير است در گفت‌وگوهايش هم توضيحي ارائه نکند، ممکن است آن اثر بعدها مورد سوءاستفاده‌ يک جريان يا قدرت سياسي قرار بگيرد به شکلي که از آن تاويل مطلوب خود را داشته باشند و به آن شکلي که به نفعشان است، معنايش کنند. مثالش هم بلايي بود که نازي‌ها بر سر آثار هولدرلين، شاعر آلماني آورده بودند و آثارش را زماني که ديگر زنده نبود که درباره‌شان توضيح دهد، مصادره به مطلوب کرده بودند. من البته به توضيح دادن شعر از سوي خود شاعر اعتقادي ندارم و در عوض فکر مي‌کنم که اگر شاعر در مقالات و گفت‌وگوهايش موضع سياسي‌اش را آشکار کرده باشد، ديگر جا براي چنين سوءاستفاده‌هايي باقي نمي‌ماند. البته گاهي نشان دادن موضع سياسي يک شاعر يا نويسنده معروف – شايد از بداقبالي او - آنقدر جنجال به پا مي‌کند که وجهه‌ شعري و ادبي‌اش تحت‌الشعاع وجهه‌ سياسي‌اش قرار مي‌گيرد و اين همان بلايي است که سر نويسنده‌ خوبي چون اورهان پاموک آمد و متاسفانه برخي از نويسندگان ترکيه اهداي جايزه نوبل ادبي به او را هم نتيجه‌ موضع‌گيري‌هاي سياسي پاموک در مصاحبه‌هايش دانستند نه نتيجه‌ آثار ادبي ناب او. در عوض همه‌ ما سياستمداري را هم مي‌شناسيم که وجهه‌ ادبي‌اش بر وجهه‌ سياسي‌اش مي‌چربد و او ماريو بارگاس يوساي پرويي است که زماني حتي نامزد رياست جمهوري پرو هم شده بود و مدام نيز در مصاحبه‌ها و سخنراني‌هايش موضع سياسي تندش را آشکار مي‌کند اما همچنان به عنوان يک نويسنده آن هم نويسنده‌اي بسيار خوب مطرح است، نه يک سياستمدار. من اين را به خوش‌اقبالي يوسا و بداقبالي پاموک ربط مي‌دهم، نه چيز ديگر و بنابراين حتي اگر به اندازه‌ پاموک بداقبال باشيم، دليل بر اين نيست که موضع سياسي‌مان را آشکار نکنيم، البته همه‌ اينها به شرطي است که خود را هنرمند متعهد بدانيم. در ايرانِ امروز ظاهرا همه چيز وارونه شده و شاعراني که مثلا در دهه‌ 50 و 60 ادعاي متعهد بودن داشتند و دست‌کم به قول خودشان شعر متعهد مي‌سرودند و شايد هنوز هم مي‌سرايند (!) به ندرت حاضر به نوشتن مقاله يا سخنراني درباره‌ديدگاه‌هاي سياسي‌شان مي‌شوند و برعکس، مي‌بينيم که شاعران جوان‌تر که به ظاهر دغدغه‌ اجتماعي و سياسي هم ندارند چون شعر متعهد نمي‌سرايند، شجاعت بيشتري در آشکار کردن موضع سياسي‌شان آن هم به شکلي صريح نشان مي‌دهند.
شايد در ساختار شرطي‌شده‌ذهن مردم ما، زن بودن و شاعر بودن به عنوان دو موقعيت كاملا حسي و عاطفي با حضور مستقيم در بطن رويدادهاي سياسي و اجتماعي كشور در تضاد باشد. به عنوان يك زن شاعر، كارنامه‌همكاران و هم‌نسلان‌تان را در اين زمينه چطور ارزيابي مي‌كنيد و افق‌هاي آينده آنان را چگونه مي‌بينيد؟
به نظر من شاعران هم‌نسلم اعم از زن و مرد حضور تاثيرگذاري در اين زمينه نداشته‌اند و اين البته درباره‌ خود من هم صدق مي‌کند چون با نوشتن يکي دو مقاله يا حتي شعر انتقادي – اجتماعي کسي نمي‌تواند ادعا کند که حضور پررنگي در بطن رويدادهاي سياسي و اجتماعي داشته است. در واقع، آنچه مهم است ميزان تاثيرگذاري اين حضور بر جامعه‌ ايراني است نه خود حضور. البته انصاف نيست که تمام تقصير را به گردن خود شاعر بيندازيم بلکه تقصير از کساني است که در معرفي شاعر به جامعه کوتاهي مي‌کنند؛ تقصير از رسانه‌هاست. منظورم اين است حضوري که چندان ديده نشود، مي‌تواند اصلا به حساب نيايد. مثلا تاثيرگذاري شاعراني چون شاملو و کسرايي بر رويدادهاي سياسي و اجتماعي پيش از انقلاب کاملا محسوس بود و الان اين اتفاق نمي‌افتد چرا که شاعر اصلا به اندازه‌ کافي به جامعه معرفي نمي‌شود که شعرش يا فعاليت اجتماعي‌اش بخواهد تاثيري بر کل اجتماع داشته باشد. بنابراين دامنه‌ تاثيرگذاري‌اش به دوستان و اطرافيانش در جامعه‌اي بسيار کم‌جمعيت‌تر يعني جامعه‌ ادبي محدود مي‌شود.
بگذريم، من و چند تن از خانم‌هاي شاعر سعي کرديم با راه انداختن جايزه‌ شعري مختص زنان - که خودش به نظر من فعاليت اجتماعي محسوب مي‌شود – به نوعي به تبعيض‌هايي که ميان زن و مرد در فراهم آوردن فرصت حضورشان در اجتماع وجود دارد، اعتراض کنيم اما شايد اين اعتراض آنقدر پررنگ به نظر نيايد که بتوان آن را با فعاليت‌هايي که مثلا فعالان حقوق زنان انجام مي‌دهند، مقايسه کرد و آن را حضور مهمي در بطن رويدادهاي اجتماعي دانست. به هر حال، تخصص ما شعر است و در همين زمينه سعي کرده‌ايم به احقاق حقوق زنان شاعر بپردازيم که اميدوارم اين حرکت در آينده و با توجه به شرايط امروز جامعه‌مان واقعا به موفقيت بينجامد.
برخي بر اين گمان‌اند كه شكاف ايجاد شده ميان شاعران و مخاطبان بالقوه‌شان موجب شده است تا جنس ارتباط اين دو قشر به گونه‌اي نباشد كه بتوانند هنگام تب و تاب‌هاي اجتماعي و سياسي با يكديگر همدل شوند و درك متقابلي داشته باشند. اصولا تا چه حد به وجود اين شكاف اعتقاد داريد و راه‌هاي برون‌رفت از چنين وضعيتي را در چه مي‌بينيد؟
بله، اين شکاف وجود دارد و همان طور که گفتم، مقصر اصلي را در اين زمينه نه شاعران که رسانه‌ها اعم از مطبوعات و راديو و تلويزيون مي‌دانم. آن مخاطبان بالقوه وقتي اصلا از وجود شاعري که مي‌توانند با شعرش ارتباط برقرار کنند، خبر نداشته باشند، آن اتفاق هم که به آن اشاره کرديد، هيچگاه نمي‌افتد. چندي پيش مقاله‌اي نوشته بودم با عنوان «به نام پدر» در مقايسه‌ کارکرد نقد در سينما و ادبيات. نوشته بودم که مطبوعات ما هنگام اختصاص صفحه به شاعران، هميشه حداکثر به همان گفت‌وگوهاي تکراري با چهره‌هاي تکراري پدرخوانده‌هاي شعر بسنده مي‌کنند و به اين ترتيب با معرفي جريان‌هاي محافظه‌کارتر به عنوان جريان‌هاي اصلي شعر امروز به خوانندگان خود باعث شده‌اند که شعر در ذهن مخاطبان به ژانري بسيار خنثي تعريف شود. الان مثلا وقتي يک سينماگر از يک جريان سياسي دفاع مي‌کند يا آن را نقد مي‌کند، جنجال بيشتري به پا مي‌شود يا وقتي يک شاعر دقيقا همين کار را انجام مي‌دهد؟ راه برون‌رفت از اين وضعيت هم مشخص است: پرداختن هر چه بيشتر رسانه‌ها به جريان‌هاي مختلف شعر امروز.
فكر مي‌كنيد كه اصولا بازخورد‌هاي اجتماعي شعر نسبت به موقعيت رسانه‌وارش در گذشته – خاصه در دهه‌و دهه‌اول انقلاب- در حال حاضر تا چه حد تغيير كرده است و چرا؟
به نظر من موقعيت شعر ايران (البته فقط جريان اصلي يا به عبارتي mainstream شعر نه کل جريان‌هاي شعري) در گذشته موقعيتي رسانه‌وار نبوده بلکه عملکردي تهييج‌کننده داشته است؛ يعني در آن اطلاع‌رساني نمي‌بينيم، اما مي‌بينيم که به حرکت‌هاي مردم در واکنش به برخي رويدادها، شور و هيجان مي‌بخشيده است. اما درباره‌ تهييج‌کنندگي شعر در گذشته و از دست دادن اين خاصيت در دهه‌هاي اخير نظرم اين است که بله، اين خاصيت را از دست داده و چه بهتر که از دست داده. قبلا گفتم که من به هنر براي هنر معتقدم. آنچه بايد به جنبش‌هاي مردمي در آن تاريخ و هر زمان ديگري، شور و هيجان مي‌بخشيد، شعر نه، که شعار بود و متاسفانه برخي شاعران در آن سال‌ها جايگاه خود را با جايگاه يک شعارساز اشتباه گرفته بودند. سطرهاي معروفي چون «تو اگر برخيزي، من اگر برخيزم، همه برمي‌خيزند» که آن زمان به عنوان شعر سياسي سر زبان مردم افتاده بود، تا حدود زيادي از جوهره‌ شعري بي‌نصيب و به جرأت مي‌توان گفت که به شعار نزديک‌تر بود تا به شعر. تاثير شعري را که به معناي واقعي کلمه شعر باشد در لايه‌هاي زيرين آن بايد جست‌وجو کرد، حال آنکه شعار، چند لايه نيست و در سطح باقي مي‌ماند بنابراين آن تاثير ناگهاني را که مردم در جنبش‌هاي اجتماعي – سياسي‌شان لازم دارند، داراست. البته ترانه هم مي‌تواند در چنين شرايطي نقش تهييج‌کننده را ايفا کند، چون تاثير آن نيز بر عامه‌ مردم اغلب در همان حين شنيده شدن اتفاق مي‌افتد و براي دريافت اين تاثير، نيازي به تامل بيشتر در لايه‌هاي زيرين نيست. اين از همان نوع تاثيري است که آن سال‌ها مثلا خواندن ترانه‌ پرياي احمد شاملو بر مردم مي‌گذاشت. گفتم که در آن سال‌ها اين نقش را mainstream شعر بازي مي‌کرد. mainstream هم معمولا در هر زمينه‌اي نقشي مافيايي را ايفا مي‌کند و جريان‌هاي فرعي را له مي‌کند و آنها را مطرود و ناشناخته باقي مي‌گذارد. اين است که ما هرگاه مي‌خواهيم از شعر در سال‌هاي 50 و اوايل انقلاب يادي بکنيم، تنها همان شعرهاي تهييج‌کننده و شعارگونه را به ياد مي‌آوريم و از اشاره به شعرهاي ديگري که سروده مي‌شد اما به مجلات و محافل شاعران mainstream راه نمي‌يافت، چشم مي‌پوشيم. اين وضعيت البته در ادبيات داستاني آن زمان هم به چشم مي‌خورد و تنها به شعر محدود نمي‌شد. حالا مي‌بينيم که آن جريان‌هاي به ظاهر فرعي بر mainstream ادبيات چربيده‌اند و با تکثر خود، آن را مغلوب کرده‌‌اند و اين دقيقا به خاطر آگاهي شاعر و نويسنده از جايگاه حقيقي‌شعر و داستان اتفاق افتاده است، نه چيز ديگر.

شاعر هم آدم است

2009-08-04T03:11:00.000-07:00

گفت‌و‌گو با مهرداد فلاح

درباره شعر سياسي ـ اجتماعي امروز ايران

علی مسعودی نیا و رسول رخشا

بيش از ربع قرن از پيروزي انقلاب اسلامي مي‌گذرد و کم و بيش مي‌توان گفت که زمان آن رسيده است تا مروري کرد بر روند حرکت فرهنگي ايران طي اين سال‌ها و در اين مرور، يقينا بايد جايي را نيز به شعر اختصاص داد و آن را از زواياي تازه‌تر و جدي‌تري بررسي کرد و بهترين راه اين مرور و بررسي را، نشستن پاي صحبت نسل‌هاي مختلف شاعران فعال طي اين سال‌ها ديديم. در سال‌هاي پيش از انقلاب و نيز در ابتداي آن و البته در خلال جنگ تحميلي، همواره شعري که صفت «اجتماعي-سياسي» به آن الصاق مي‌شد، بخش عمده‌اي از ادبيات ما را در ا

آقاي فلاح! شما از فعال ‌ترين چهره‌هاي شعر و نقد دهه 70 بوديد. اين دوره به طوري که همه مي‌دانيم، به علت پايان جنگ و آغاز دوران تحول و بلوغ سياسي، دهه پرتلاطم و در عين حال مهمي در تاريخ معاصر ايران است. وقايع اين دهه چه تاثيراتي روي شعر آن دوره داشت و به طور خاص، شما و هم‌نسلان ‌تان را تا چه حد درگير کرد؟

من هميشه مصر بوده‌ام که شعر پيشروي من و هم نسلانم در دهه 70، بيشترين پيوند را با وضعيت زندگي انسان ايراني اين دوران داشته است. اصلا نظريه زيباشناختي شعر موسوم به شعر دهه 70، بر پايه اين ارتباط است که شکل مي‌گيرد. همان جور که شکل‌گيري شعر نيما و تحول انقلابي او در نظام زيبا شناختي شعر کلاسيک، حاصل دگرگوني زيست و در پي آن نوع نگاه انسان امروز ايراني به خودش و دنيا بوده و به همين سبب، شعر نيما و پيروان او در قياس با شعر کلاسيک عيني‌تر و جزء نگر‌تر شده، شعر نو در شاخه پيشرو و تجربي‌تر آن، هميشه و به ويژه در کار من و هم نسلانم، بر اين عينيت و بي واسطگي تجربه و بيان (‌تا جاي ممکن) تاکيد داشته است. از تاثير ماجراهاي سياسي و اجتماعي دهه 70، بر شعر من و ديگر شاعران نسل پنجم پرسيديد. همين بس که آنچه به نام جنبش شعر 70 پديد آمده، محصول تغييرات و تحولات عميقي بوده که در آن سال‌ها و به ويژه در نيمه دوم آن دهه، با باز‌تر شدن فضاي سياسي و فرهنگي و بر سر کار آمدن دولتمردان وابسته به جنبش اصلاح طلبي روي داد. در همين سال‌ها بود که نشريات ادبي و مجامع شعري رونق گرفتند و بسياري از کتاب‌هاي شعر که قبلا در محاق سانسور مانده بود، چاپ شد. من خودم دو کتاب مهم و جريان سازم را در همين فضا گفتم و منتشر کردم (‌چهار دهان و يک نگاه و دارم دوباره کلاغ مي‌شوم‌) و اصلا آخرين کتاب شعر چاپ شده‌ام (از خودم‌) هم در انتهاي آن دهه در آمد و بعد از آن تا امروز هنوز نتوانسته‌ام کار‌هايم را در بياورم! اين نشان مي‌دهد که باز بودن محيط زيست شعر، چه تاثير بر رشد و شکوفايي آن دارد و بسته بودنش چه تاثير مرگباري. فکر مي‌کنيد چرا در دهه کنوني، شعر ما اينقدر کم تحرک و دلمرده بوده؟ چرا تعدادي از بهترين استعداد‌هاي شعري هم نسل من در اين سال‌ها، از نوشتن شعر خلاق باز مانده اند؟ کجاست آن شور و هيجان و آن ميل به نوآوري و تجربه گري که در دهه 70 شاهدش بوديم؟ من خودم بيشترين نقد‌ها، تحليل‌ها و حرف‌هايم را در همان سال‌ها زدم. روزي نبود که به اين شهر و آن شهر و به اين دانشگاه و آن دانشگاه دعوت نشوم براي شعر خواني و سخن گفتن از شعر و...
در چه زماني مي‌توان به شعر يا شاعري صفت سياسي داد؟ شعر سياسي و شاعر سياسي از منظر شما چه تعاريفي دارند؟
خب، «شعر سياسي»، از عصر مشروطه تا به امروز، بخشي از آفرينش شعري شاعران را نشانه‌گذاري کرده است و همچنان مي‌کند. از ديد من، شعر سياسي به مفهوم رايجش، شعري است که راوي آن از پشت پنجره‌اي ايدئولوژيک به انسان و اجتماع مي‌نگرد. به عبارتي، اگر اين نظرگاه ايدئولوژيک را بشناسيم، آنگاه مي‌توانيم شعر‌هاي سروده نشده شاعر را هم حدس بزنيم. اين نوع شعر، اغلب مبتني بر پيش فرض‌ها و کليشه‌هاست و به همين علت، فاقد في‌البداهگي و نوآوري و خلاقيت بايسته شعر پيشرو و راديکال است. شايد بهترين نمونه‌هاي اخير اين نوع شعر را بتوان در شعر شاعراني نظير خسرو گلسرخي و سعيد سلطان پور (‌با ايدئولوژي چپ‌) و نزديک‌تر در کار عيلرضا قزوه و سلمان هراتي (با ايدئولوژي ديني) ديد. همانگونه که اشاره کردم، اين نوع شعر در نقد حرفه‌اي شعر امروز نمره قبولي نمي‌گيرد. شعر سياسي به نظر من، شعري مصرفي و ژورناليستي است و دوام و تاثير پايداري بر سليقه شعري دوره خودش ندارد.
شما در سال‌هاي اخير، به حيطه‌اي خاص از پيشنهاد‌هاي شعري‌تان پرداختيد که به هر حال در نگاه اول بازخورد مستقيمي از رويدادهاي سياسي و اجتماعي را در آن نمي‌توان يافت. آيا اين کنش نوعي کناره‌گيري و عافيت‌طلبي سياسي بوده است يا در رويکرد خودتان استراتژي‌هاي ديگري را براي موضع‌گيري در قبال اين مسائل مي‌جوييد؟
شاعر هم آدم است و همان درگيري‌هايي را دارد که غير شاعر دارد. شايد فرقش اين باشد که او علاوه بر اين درگيري‌ها، يک وظيفه مهم ديگر هم دارد: بايد شعر بنويسد و در اين راه، مجبور است خيلي چيز‌هاي طبيعي و اوليه زندگي را از دست بدهد. درد اين است.من هميشه مصر بوده‌ام که در بهترين شعر‌هاي من و هم نسلانم، اين درد و هزاران درد ديگر فرياد مي‌کشد. برخي از اين شعر‌ها به گونه‌اي است که فقط در جايي به اسم ايران و با همين مشخصات و ماجراهايي که ما درگيرش هستيم، مي‌توانسته آفريده شود. فرم و نحوه بيان و زبان اين شعر‌ها، همه از همين زندگي و از همين محيط گرفته شده. درست است که برخي ما را متهم کرده‌اند شعرمان را از روي تئوري‌هاي ادبي نوشته‌ايم (و‌اي بسا که اين ديدگاه‌هاي نو به ما جرات و جسارت بيشري بخشيد و فهميديم در اين راه تنها نيستيم و هستند ديگراني چون ما جنون زده)، معنايش آن نيست که اين شعر‌ها ربطي به جامعه ما ندارند. من حاضرم تجربي‌ترين و پيشرو‌ترين شعر‌هاي خودم يا دوستانم را از اين نظر بررسي کنم و نشان دهم چه طور اينها را فقط و فقط يک شاعر ايراني اين دوره و زمانه مي‌توانسته گفته باشد. هر کس دوست دارد، بيايد به اين ميدان براي دست و پنجه نرم کردن! اصلا چرا راه دور برويم؟ همين شعرهاي گرافيکالي که من در دو، سه سال اخير روي شان کار کرده‌ام و نامش را گذاشته‌ام «خوانديدني»، شايد در نگاه اول ربطي به مسائل و مشکلات اجتماعي و سياسي کشورمان نداشته باشد (و انگار شما هم در پرسش‌هاي تان، به طور ضمني چنين اشاره‌اي داشته ايد)، ولي وقتي درگيرش مي‌شويم و به جاي نگاه توريستي، با چشم بومي بهشان نگاه مي‌کنيم، خيلي حرف‌ها مي‌زند به ما. اصلا من خوانديدني را يک جور شعر مشارکتي و عميقا دموکراتيک مي‌بينم و گمان مي‌کنم اين شعر‌ها، سياسي‌ترين و عميق‌ترين کنش و واکنش‌هاي اجتماعي مرا در خودش به کار گرفته تا به ساحتي هنري بکشاندشان. نبايد يادمان برود که شاعر به شعر متعهد است. او براي اينکه به اين تعهد وفا کند، ناچار از نوآوري است. به نظر من، تا زماني که شخص نتواند شعرش را با نشانه‌هاي زيبا شناختي خود ويژه، نشان‌دار و صاحب سبک کند، شايسته نام شاعر نيست. از سويي، شعري به واقع شعر دوران خود است که بيشترين ارتباط و همزيستي را (البته به شکلي خلاق و خود ويژه) با زندگي و محيط زيست دوره خودش داشته باشد. در غير اين صورت، شاعر به دام ذهني‌نويسي در خواهد افتاد و اين بدترين عيبي است که من مي‌توانم به شعري بگيرم.
به نظر شما شاعران و نويسندگان درگير‌و‌دار بحران‌هاي اجتماعي، چه نقشي مي‌توانند داشته باشند و چگونه؟ آيا حضور و واكنش‌‌شان بهتر است حضور فيزيكي در بطن بحران‌ها باشد يا اين حضور بايد محدود شود به متن آنها؟
اين چيزي نيست که بشود برايش نسخه‌اي همگاني پيچيد. گفتم که شاعر هم آدم است و هر شاعري منش و شخصيت خاص خودش را دارد. شايد يکي آدم اکتيو و فعالي باشد و آن يکي آدمي گوشه‌گير و منزوي و به طبع، نوع کنش اجتماعي شان هم زمين تا آسمان فرق کند. اصل براي شاعر آفرينش است و باقي فرع. اما بگذار بگويم که من خودم از آن گروه آدم‌هايي نيستم که بتوانم «بي‌خيال» اموراتم را بگذرانم. زود به هيجان در مي‌آيم و واکنش‌هاي تند نشان مي‌دهم. از دروغ و بي‌عدالتي بيزارم و حالم از اين مادي‌گرايي نفرت‌آوري که سر تا پاي جامعه ما را در برگرفته، به هم مي‌خورد. من بر اين باورم که اگر بخواهيم مردم کشوري را بشناسيم، بهترين راه اين است که به آثار هنري آنها رجوع کنيم. در شعر و ديگر آثار هنري هر ملتي، شما مي‌توانيد ژرف‌ترين کنش‌ها و واکنش‌هاي مردم را دريابيد. مي‌خواهم بگويم اين آثار، معتبرترين اسناد فرهنگي براي دستيابي به جان و جوهره هر ملتي است و چون چنين است، لابد هنرمند صادق‌ترين و راستگو‌ترين گواه زندگي عصر خويش به شمار مي‌آيد. به اين ترتيب، هنرمند هرچه بيشتر بتواند روي کارش تمرکز کند، دستاورد اجتماعي بهتري هم براي هم‌نسلان خود و آيندگان به همراه خواهد آورد.پس، هر جامعه‌اي بتواند اين امکان و فرصت را به هنرمندانش بدهد که آزادانه‌تر و بي‌دغدغه‌تر به کارشان بپردازند، جامعه‌اي انساني‌تر و پيشرفته‌تر است. واي به حال مردم و کشوري که شاعرانش را پاس نمي‌دارد! دوست دارم حرفم را با شعري کوتاه به پايان ببرم: نمي شود که شکستن چيزي را ببيني و دم نزني / البته کسي را بد نام نمي‌کنم / و به هر که بخواهد راست بگويد گوش مي‌دهم / و زبانم مي‌سوزد به حال کسي که مي‌خواسته و نگفته / و نگاهم از بگو مگوي دهان‌ها و ليوان‌ها / زخم‌ها برداشته... / مي دانم / اين لقمه / گلوگير است!

شعر سیاسی مان هم رمانتیک بوده

2009-07-19T16:10:00.000-07:00

گفت‌وگو با «عباس صفاري»

رسول رخشا ، علی مسعودی نیا

«عباس صفاري»، شاعر ايراني مقيم آمريکا، شايد قدري دير‌تر از زماني که شايسته‌اش بود، در سطح اول شعر امروز مطرح شد.با اين حال، دو کتاب آخر وي «کبريت خيس» و «دوربين قديمي» استقبال مخاطبان و تحسين منتقدان را در پي داشت.بنا بود که اين گفت‌وگو را همزمان با انتشار کتاب تازه‌اش در دوران نمايشگاه کتاب تهران، منتشر کنيم اما متاسفانه اين کتاب هنوز هم به بازار نيامده است و اين شد که به انگيزه چاپ مجدد دو دفتر شعر قبلي‌اش، در سفري که به ايران داشت با او هم‌سخن شديم تا آرا و دانسته‌هايش از شعر ايران و جهان را

آقاي صفاري! با مروري بر اشعار شما، مي‌توان به اين نتيجه رسيد كه عمده تلاش‌تان آن است كه به نوعي تغزل مدرن و كم سابقه در شعر معاصر ايران دست بيابيد.به نظر شما رمانتيسيسم مستتر در شعر مدرن با رمانتيسيسم كلاسيك چه تفاوت‌هايي دارد؟ روش خود شما براي رسيدن به يك رمانس متفاوت و متشخص چيست؟

من در ابتدا مي‌خواهم به اين قضيه اشاره كنم كه در ابتدا دركي كه فرهنگ ايران از رمانتيسم داشت- اگر نخواهيم بگوييم اشتباه بود- درك ناقصي به شمار مي‌آمد. چرا كه رمانتيسم را نه به عنوان يك سبك انقلابي-كه حقيقتا هم چنين بود- كه به عنوان سبكي درگير با احساسات يا سنتيمنت شناخته بود.يعني همين حالا هم، كارهايي را كه ما به عنوان نمونه‌هاي پيشين رمانتيسم در ايران معرفي مي‌كنيم، بيشتر كارهايي سانتيمانتال هستند و ما آن رويكرد انقلابي شاعر رمانتيك غربي را كه پيوسته با مفاهيمي چون عشق و دوستي و طبيعت، به عنوان متحول‌كننده‌حيات بشر درگير بوده است، در اين آثار نمي‌بينيم. شاعر رمانتيك غربي از مفاهيم كلان و جهان شمولي چون مرگ و زندگي و عشق پشتيباني مي‌كرد و در واقع از اين طريق نسبت به صنعتي ‌شدن شديد جامعه اروپايي اعتراض مي‌كرد و واكنش نشان مي‌داد. اما ما در برخورد اول با شعر رمانتيك خودمان، چنين رويكردي را نمي‌بينيم. به هر حال پس از انقلاب، به خصوص در 10 سال نخست كه درگير جنگ هم بوديم، به نوعي انگار شاعران و نويسندگان تثبيت شده با ادبيات كاري نداشتند و سر به لاك خود فرو‌برده و در انزوا مي‌زيستند. به هر حال طي 15 ‌سال اخير و با حضور جوانان در عرصه‌ادبيات است كه نگاهي تازه بر سبك‌ها و جريان‌هاي ادبي معطوف مي‌شود و مكتب‌هاي مختلف فلسفي و هنري مورد باز‌خواني قرار مي‌گيرند.حاصل همين نگاه است كه ما را به درك جزئيات سبك‌هاي مختلف مي‌برد و ما مي‌خواهيم بدانيم كه فلسفه آنها چه بوده است و اين نگاه به نظر من نگاه درستي هم هست. يعني ما كم‌كم داريم با اين مسائل آشنا مي‌شويم كه دليل پديد آمدن سبك‌ها يا فنكسيون آنها چه بوده است.حاصل اين برخورد جديد، شعر و داستاني است كه امروزه با آن طرف هستيم و در آن عشق چهره‌كاملا دگرگوني دارد.ديگر نه از آن زن اثيري ادبيات كلاسيك‌مان خبري هست، و نه از آن عاشق و معشوق بي‌نقص و بي‌عيب و ايده‌الي كه مثلا در شعر آقاي «شاملو» هست.چون با وجودي كه زن در شعرهاي او اثيري نيست و مربوط به امروز و اكنون است و اسم هم دارد، اما باز هم به سمت اسطوره ميل مي‌كند. در واقع ما ديگر از دوران اسطوره‌ها گذر كرده‌ايم و ديگر در پرتو نور جديدي بايد عشق را ببينيم.
در مورد شعر خودتان چيزي نگفتيد.تغزل در شعر شما نقش بسيار مهمي را ايفا مي‌كند.در اكثر شعرهاي شما اين رگه را مي‌بينيم. خصوصا چون بيشترشان هم از زبان اول‌شخص سروده شده است، معمولا مخاطبي مونث طرف تغزل شما قرار مي‌گيرد.خود شما براي مدرن‌شدن اين تغزل و افزودن به ظرفيت‌هاي آن چه كرده‌ايد؟
روي هم ‌رفته، صحبت شما در مورد تغزل درست است.من بالاخره خودم هم به اين نتيجه رسيدم كه آدم رمانتيكي هستم. شايد 10 سال پيش اگر كسي اين صفت را به من اطلاق مي‌كرد، ناراحت مي‌شدم و آن را توهين مي‌دانستم. نه من، بلكه همه كساني كه زماني شعر سياسي مي‌گفتيم، حالا با مرور آثارمان دريافته‌ايم كه تا چه حد رمانتيك بوده‌ايم و در واقع مشغول رمانتيزه‌كردن سياست بوديم. اينها در واقع شناخت‌ها و برداشت‌هاي جديد من است و به همين دليل هم خيلي راحت‌تر با آنها برخورد مي‌كنم. يعني مي‌نشينم و به اين فكر مي‌كنم كه حالا كه من شاعري هستم با ذهنيتي رمانتيك، چه‌كارهايي از دستم بر مي‌آيد و چگونه مي‌توانم از اين قضيه استفاده كنم براي تعريف و توصيف رويدادها و جهان اطرافم. به هر حال با همين نگاه مي‌روم به سراغ اطرافيان و افرادي كه با آنها رابطه دارم. ضمن اين كه فكر مي‌كنم زبان دو مجموعه‌اخيرم هم خيلي در پديدار شدن چنين فضايي تاثير داشته است.زبان به گمان من خيلي تعيين‌كننده است، يعني گاهي كل فضاي فكري را هم زبان شكل مي‌دهد.خيلي از موارد زبان بر حس و عاطفه‌اي كه در پشتش نهفته است، پيشي مي‌گيرد.
با اين وجود، نسل ما- يعني نسل نزديك به ما با رعايت تقدم و تاخرشان- تا حدودي به فرآيندي پيوستند كه مي‌كوشيد، جلوه‌هاي جسماني تفكر رمانتيك را پر‌رنگ‌تر كند و به نوعي به سمت خطوط قرمز اخلاقي حركت كند. با اين حال جنس تغزل شما- با وجودي كه در آن سوي آب‌ها بوده‌ايد- خيلي محجوب‌تر و شرقي‌تر از ماست.چه شد كه شما درگير چنين جرياني نشديد؟
به نظرم بخش عمده‌اي از اين مساله بر‌مي‌گردد به سن و سال! معتقدم كه حرفي كه بر زبان مي‌آوريم و چيزي كه مي‌نويسيم بايد به شخصيت و سن و سال آدم بيايد. اگر در سنين جواني يكسري جواني‌ها نكرده‌باشي، اگر در 60 سالگي بروي و اين كار را بكني، فقط خودت را مسخره كرده‌اي. شايد آن محجوب‌بودن تا حدودي ناشي از اين باشد.يعني مرزهايي كه سن و سال برايت تعيين مي‌كند و به تو مي‌گويد كه تا چه حدي مي‌تواني پيش بروي تا توي ذوق خواننده نخورد و خواننده در برابرش واكنش بدي نشان ندهد.دليل ديگرش هم كه شايد دليل مهم‌تري باشد، اين است كه من خودم هم خيلي وسواس دارم و هميشه حس مي‌كنم كه مرز باريكي تا در ‌افتادن به ابتذال هست.ابتذال و وقاحت‌نگاري هم اصولا چيز زيبايي نيست و تاريخ مصرف دارد.ابتذالي كه امروز شما مي‌بينيد و خيلي هيجان انگيز هم جلوه مي‌كند، 10 سال ديگر ممكن است اصلا چنين خاصيتي نداشته باشد. اما در كنار همين مرز باريك هم جرياني هست كه در عين زيبايي، تاريخ مصرف هم ندارد.شما اگر «عاشقانه‌هاي مصر باستان» را كه ترجمه‌كرده‌ام بخوانيد، مي‌بينيد كه هزاران سال از تاريخ سرودن آنها گذشته است، اما هنوز هم حرف‌هايي براي گفتن دارند.نوعي پرستش زيبايي در اين شعرها هست كه با عشق تلفيق شده است و با آن تبحري كه در بيان كلاسيك هست، بدل مي‌شود به اثري جاودان.
ايده اوليه در شعر شما نقشي حياتي دارد.در واقع در شعرتان اصالت آنقدر با ايده است كه گاهي شاكله و فرم و زبان و ساير عناصر شعري را فداي آن مي‌كنيد.آيا اين رويكرد با پيش فرض مدرنيسم مبني بر اصالت دادن به فرم و اهميت چگونه گفتن در تناقض نيست؟ در واقع آيا صرف تحرير يك ايده يا انديشه به معناي شعر سرودن است؟
من در دو مجموعه‌اولم زباني فاخر داشتم كه اجازه روايت را به من نمي‌داد و اگر هم اين اجازه را مي‌داد، حاصلش روايت‌هايي بسيار كلي و كلان بود.اين است كه زباني كه در حال حاضر انتخاب كرده‌ام، روايت را برايم آسان‌تر مي‌كند.من خودم بيشتر عشق و علاقه‌ام به داستان و قصه بوده است و اين وسيله‌اي به دست من داد براي روايت.شايد خيلي از شعرهايي كه مد‌نظر شماست را بتوان قصه‌هايي كوتاه دانست كه قرار است بخشي از آنها در ذهن و با واكنش خواننده تكميل شود. اين رويكرد زياد عمدي نبوده كه بتوانم بگويم با مطالعه آراي پست‌مدرن به چنين نتايجي رسيده‌ام. شايد عقايد پست‌مدرن‌ها به من جسارت و شهامت بيشتري بخشيده باشد تا در اين زمينه با قوت قلب بيشتري كار كنم كه خيلي از زمانه‌ام دور نيستم شايد به اين سمت بروم اما عملا چندان ناشي از دستور‌العمل يا سرمشقي نبوده شايد بتوانم بگويم كه به صورت نا‌خودآگاه و به مرور زمان اين اتفاق افتاده است.گاهي خيلي احساس خطر مي‌كنم و فكر مي‌كنم كاري كه نوشته‌ام كاملا رفته است به سمت نثر. به هر حال، وقتي با زبان ساده كار مي‌كنيد، خطر بدل شدن به نثر، شعرتان را تهديد مي‌كند.آن كارها را كنار مي‌گذارم تا شايد در آينده بتوانم در تمرين دوباره‌اي به شعر تبديل‌شان كنم. البته هميشه هم موفق نيستم. اگر حس كنم كه آن قطعه، روايتي است كه مي‌توان به نثر هم آن را بيان كرد، از خيرش مي‌گذرم. شايد حرف شما درست باشد. من گاهي فكر مي‌كنم آنچه نوشته‌ام توضيح بيشتري نمي‌خواهد و لزومي نمي‌بينم كه حتما شاعرانه‌اش كنم.
چقدر از شاعران نسل بيت آمريكا تاثير پذيرفته‌ايد؟ اين سوال را از آن جهت مي‌پرسيم كه گاهي طنز شما و حتي گاهي تغزل شما يادآور شاعران نسل بيت و به ويژه براتيگان است.
اتفاقا شايد از براتيگان، کمتر از ديگر شاعران نسل بيت تاثير گرفته باشم. براتيگان در خود آمريکا هم خيلي دير به شهرت رسيد.هنوز هم در خود آمريکا در حد يک شاعر مشهور، مطرح نيست. البته در سال‌هاي اخير قدري مطرح شده است اما هنوز هم کتاب‌هايش را نمي‌توان به راحتي در کتاب‌فروشي‌هاي آمريکا پيدا کرد.يعني آن طوري که کتاب‌هاي بوکفسکي و گينزبرگ را به راحتي مي‌توان يافت و خريد، در مورد براتيگان چنين وضعيتي نيست.تا حدودي به عنوان يک شاعر زير‌زميني شناخته مي‌شد در اوايل کار و هنوز هم کم و بيش همان‌طور زير‌زميني باقي مانده است.يعني از نظر محبوبيت اصلا در حد گينزبرگ يا بوکفسکي نيست.من هم بيشتر بوکفسکي را مي‌پسندم و تاثيري هم اگر گرفته باشم، به نظر خودم بيشتر از اوست.
اما بوکفسکي چندان شوخ‌طبع نيست.براتيگان با همه‌چيز و همه‌کس شوخي دارد.چنين رويکردي را مي‌توان در شعر شما هم ديد.
شوخ‌طبعي چندان آموختني نيست.تا حدودي ذاتي است.بوکفسکي هم شوخ‌طبعي دارد گاهي اما خشونتش باعث مي‌شود که شوخ‌طبعي‌اش ديده نشود.گاهي شوخ‌طبعي‌اش حالت تمسخر و طعنه و کنايه دارد.به قول خودمان متلک زياد مي‌گويد در شعرش. آنها را شايد ما به عنوان طنز نمي‌پسنديم. اين شايد ناشي از عصبيتي باشد که از جواني در وجود او بوده. يعني وقتي که ديگر زبان و کلامش ياري نمي‌کند، مشتش را گره مي‌کند و شروع مي‌کند به دعوا و کتک‌کاري. در زندگي شخصي‌اش هم همين‌طور است اما در پاسخ به سوال شما بايد بگويم از بوکفسکي تاثير بيشتري گرفته‌ام. شايد چون شعرهاي او هم داستان‌گو و ساده و کوتاه هستند.از شاعران بعد از نسل بيت بيشتر رابرت هس را مي‌پسندم که هر چند شاعر فاخري است، اما به نظرم بسيار شاعر مدرني مي‌آيد.از او هم شايد تاثير‌هايي پذيرفته باشم و البته چند شاعر ديگر. مثلا بيلي کالينز را در اين سن و سال بيش از همه مي‌پسندم...
کلا شعر مورد علاقه شما متعلق به همين نسل‌هاست. يعني شعري که کتاب باليني‌تان باشد؟
نه. کتاب باليني من هنوز اليوت و والاس استيونس است.وقتي در يک دوره با چند شاعر زندگي مي‌کني، اين حس ديگر با شما مي‌ماند. تبديل مي‌شود به يک نوستالژي.
كاراكتر راوي شعرهاي شما هرگز جا عوض نمي‌كند و در واقع نماي نقطه نظرش به جهان و اطرافش پيوسته ثابت است.او حتي زحمت عوض كردن لحن را هم به خودش نمي‌دهد و در ديدن اشياي دور و برش هم كم و بيش محافظه‌كارانه عمل مي‌كند.چرا اين راوي هرگز دستخوش تحول نمي‌شود يا به جز يكي، دو مورد، به اطرافيان و مخاطبان و اشياي اطراف اجازه حرف زدن نمي‌دهد؟
شايد يک مقدار ناشي از شيوه زندگي من باشد...
ما انتظار داشتيم که شما بگوييد اين‌طور نيست!
آخر من نمي‌توانم چنين چيزي بگويم. به هر حال، اين چيزي است که شما در شعر من ديده‌ايد...
آخر ممکن است اين ديد ما از منظر شما درست نباشد.قصد رد کردن آن را نداريد؟
ولي من هيچ وقت به اين قضيه فکر نکرده بودم. کسي تا به حال اين قضيه را به من نگفته بود.به هر حال اين حسي است که شعرهاي من به شما داده. اين است که باز بر‌مي‌گردم سر حرف خودم. نوع زندگي و انزواي من در اين مساله نقش دارد.من به هيچ وجه نمي‌خواهم گله و شکايتي بکنم از اين انزوا. از جنس انزواي کاهنان معابد هم نيست.يک انزواي خود‌خواسته است.شيوه‌اي از زندگي است که بايد آن را بپذيري. يعني اگرمشکلي داري با اين انزوا، ايران فقط 24ساعت از آمريکا فاصله دارد و خرج سفرش هم هزار دلار است.اگر مشکلي داري، برگرد و بيا خانه! اين است که شما در شعرهاي من غم غربت را به آن شکل نمي‌بينيد.به هر حال، اين انزوا باعث مي‌شود که شما آن‌طور که بايد و شايد با جامعه درگير نباشي و وقتي هم که درگير نباشي، نگاه‌ها و صداهاي ديگري هم به آن صورت وجود ندارد در قياس با مثلا يک روزنامه‌نگار. اگر برويم سمت اين بحث که بايد در شعر صداها يا وجدان‌هاي متکثري وجود داشته باشد، يا حتي مساله دموکراسي را فرض بگيريم و حق اظهارنظر به ديگران بدهيم؛ مخالفتي با آن ندارم. اما فکر مي‌کنم که در شعر کار بسيار بسيار دشواري است. تجربه‌هايي را هم که در شعر فارسي ديده‌ام، تجربه‌هاي چندان موفقي نبوده‌اند. نمي‌دانم مشکل از کجاست.در هر صورت، من شعر کوتاه مي‌نويسم و کمتر شعر بلند سروده‌ام، چون به نظرم سرودن شعر بلند، کار خيلي دشواري است.شعر بلند فارسي موفق هم بسيار کم مي‌شناسم. شايد بشود کتاب «شب، مانا، شب» حقوقي را به عنوان نمونه شعر بلند چند‌صدايي مثال زد اما نمونه‌هاي خيلي کمي در فارسي هست. ضمن اين که شعر را چندان مديوم مناسبي براي اين کار نمي‌بينم و فکر مي‌کنم رمان و داستان کوتاه، خيلي بهتر از پس اين قضيه بر‌مي‌آيند.
از شعرتان برمي‌آيد كه سينما و ساير هنرهاي نمايشي بر آن تاثير زيادي گذاشته‌اند.حتي گاهي نوع ارائه تصوير در شعر شما هم يادآور تكنيك‌هاي سينمايي است.با توجه به رواج استفاده از المان‌هاي سينمايي در شعر امروز ايران، به نظر شما شكل درست استفاده از نشانه‌ها و امكانات هنر سينما در شعر چيست. البته اين هم بر‌مي‌گردد به نظر شما که اصولا تاييد مي‌کنيد که سينما بر شعرتان تاثير داشته يا خير؟
بله...تاثير داشته...من در جواني فيلم هم ساخته‌ام، ولي خوب از کار درنيامده! سينما در ميان هنرها، در واقع هنر محبوب من است.نه...شايد تئاتر را بيشتر از سينما دوست داشته باشم. فکر مي‌کنم سينما زاويه ديد جديدي به ما مي‌دهد که به مرور زمان باعث مي‌شود چشمت را به دوربين تبديل کني. نمي‌دانم اين اتفاق چگونه رخ مي‌دهد.يکي از علايق من طي اين ساليان عکاسي و دوربين عکاسي بوده. سرگرمي بزرگ من خريد دوربين‌هاي قديمي و تعمير آنها بوده. نمي‌دانم اينها چقدر به صحبت‌مان مربوط است. اما همين با دوربين ور ‌رفتن و فيلم ديدن، اين امکان را مي‌دهد که بتواني از چشم دوربين به دنيا نگاه کنيد.. چون همان‌طور که مي‌دانيد، دوربين هميشه فريم مي‌بندد، و فريم بستن، يکي از کارهاي بسيار دشوار است در هنر. يعني در حال حاضر با ديجيتال شدن تمام دوربين‌ها ما ديگر مثل گذشته به عکاس و فيلمبرداري که به تمام فنون کارش آگاه باشد، نياز نداريم. بيش از هر چيز، به چشمش احتياج داريم براي بستن فريم. بقيه کارها را صنايع ديجيتال خود به خود انجام مي‌دهند.اين که بتواني نگاهت را متمرکز کني و بداني که در پانوراماي نگاهت چه چيزي را بايد حذف کني و چه چيزي را نگه داري، خيلي مهم است. نگهداري و حذف اين المان‌ها، يکي از دستاوردهاي سينماست که در شعر مي‌توان از آن استفاده کرد.همچنين در مورد حرکات دوربين.درکل مي‌توانم بگويم که بيشتر به بخش فيلم‌برداري سينما اتکا دارم. اين که از چه مسيري و با چه زاويه‌اي از اين سوي خيابان به سمت ديگرش بروي و به محض رسيدن بتواني نيمکت چوبي را ببيني. اينها تماما ناخود‌آگاه، تحت تاثير سينماست و در شعر جوان امروز هم مي‌بينم که خيلي از آن استفاده مي‌شود و به گمان من خيلي خوب است. چيزي که کمبود آن را در شعر جوان‌ها حس مي‌کنم، استفاده‌شان از موسيقي است. موسيقي را به مفهوم استفاده از عروض نمي‌گويم. منظورم اين است که بنشيني و کنسرت رولينگ‌استونز را ببيني و بعد حس‌ات را از آن در شعر پياده کني. وقتي شما حس‌ات را از موسيقي، درشعر پياده مي‌کني، خود‌به‌خود موسيقي وارد شعرت مي‌شود.من هميشه به اين ايمان داشته‌ام. يعني با گوش دادن درست به موسيقي مي‌شود‌ هارموني را هم به شعر اضافه کرد. اين خصيصه را در شعر ايران خيلي کم مي‌بينم و هرازگاهي هم که مي‌بينم، بيشتر موسيقي کلاسيک را حس مي‌کنم. در حالي که يک جوان خيلي فرصت دارد که در آينده به موسيقي کلاسيک بپردازد. يعني جوان بايد بتواند خودش را از جديت موسيقي کلاسيک رها بکند. مثلا موسيقي راک يکي از بزرگ‌ترين دستاوردهاي قرن بيستم است که در زمان ما خوب درک نشد و حتي آن را قرتي‌بازي مي‌دانستند. در حالي که اين سبک مي‌تواند کمک زيادي به دستاوردهاي شعر امروز ايران بدهد.
وضعيت شعر امروز و فرداي نزديك ايران را چطور ارزيابي مي‌كنيد و چه چهره‌ها يا حركت‌هاي اميدواركننده‌اي را در آن مي‌بينيد؟
نسبت به شش، هفت سال پيش، يا حتي دو سال پيش، خيلي اميدوارترم. حس مي‌کنم آن تب و تاب ناشي از هجوم پست‌مدرنيته در حال فرو‌کش است و ديگر اين که دارند شناخت بهتري از آن کسب مي‌کنند از طريق سينما، موسيقي و نشريات.يکي از مشکلات عمده‌اي که داشتيم و در حال محو شدن است، اين بود که جامعه ادبي ايران بيشتر از طريق آرا و عقايد پست‌مدرنيست‌ها با آن آشنا شدند، نه نمونه‌هاي اين تفکر. مثلا مرگ مولف هيچ‌وقت دقيقا در ايران تبيين نشد و جا نيفتاد و گاهي منجر شد به حذف مولف. اين نگاه و برداشت جديد اثر بسيار مثبتي داشته. اين اتفاقات ضروري بود و ديگر نمي‌‌شد با آن پشتوانه و زبان و نگاه قديم به مسائل امروز پرداخت.اين اتفاق بايد مي‌افتاد اما مثل تمام مسائلي که در ايران با آن دست به گريبانيم، اين مساله هم روند کندي دارد. بر‌عکس غرب که به سرعت از اين مراحل گذر مي‌کنند و اين شايد ناشي از فقدان ارتباط‌هاي لازم فرهنگي با غرب باشد.

وسواس شعر

2009-07-05T04:50:00.000-07:00

یادداشتی برمجموعه شعر

" بنفشه های لای برف " بهاره فریس آبادی

از اتفاق های درست وسنجیده ای که این روزها میان شاعران هم نسل من می افتد و باید از آن به نیکی یاد کرد وبه احترامش کلاه از سر برداشت ،رفتار برخی از شاعران جوان است که یاد گرفته اند ، هیجان چاپ مجموعه شعراول را - تا زمان مناسب اش - در خود سرکوب کنند وانتشارآن راتا حد ممکن به تعویق بیندازند و تا زمانی که شعر خودش خبر ازانتشارنیاورده ، صبرکنند و دراین فاصله خوب بخوانند ، خوب بشنوند و خوب بنویسند ،یکی از شاعرانی که با خواندن مجموعه ی اولش به راحتی می شود فهمید ، او پیش از انتشارکتاب اش ، خوب مشق شعر کرده ، که حالا وقت آمدن ، توانسته به درستی حرف هایش را بزند ، بهاره فریس آبادی است.

مجموعه ی کوچک " بنفشه های لای برف " نشان ازحضور شاعری دارد که وسواس شعر به او این اجازه را نمی دهد که شعر را تنها از وجهی بنگرد که مرسوم ترین وجه آن میان خوانندگان شعر است : کلام مخیل یا کلمات و سطوری با بار شاعرانگی بالا .

شاعرانگی شعرهای فریس آبادی همراه هستند با تصاویری که از پرواز بلند خیال شاعر برگرفته شده ودر قالب های متفاوتی -بنا به فضا و موقعیت های شعر - طرح ریزی و ساخته شده اند

به کشف اجرام آسمانی رنگین / دست های تو / نازل شده بر شانه های من / دود بلند می شود از کنده ی تری / کنارحیاط /

باد می وزد از لای انگشت های تو / گلوبند مروارید . ص 54

بن مایه ی شعرها اغلب در وجه بیرونی خود با هم متفاوتند ، اما یک وجه درونی مشخص همه ی آنها را در زمینه -ای مشترک قرار می دهد و آن هم حزن واندوه معصومی است که در دورنمای شعر , شعر را برپا نگاه می دارد وحسی در خواننده برمی انگیزاند که به گمان من ورودی اصلی ساختمان شعر فریس آبادی محسوب می شود

زبان ساده ی شعرها به داد پرواز خیال شاعر می رسند و کمک می کنند که شعر ها هرکدام راهی زمینی پیدا کنندواز شهودی که شاعر در آن غوطه ور است ، دریچه ای پیدا شود تا خواننده با روایت یا روایت های – گاه مختلف وهمزمان - آن هم سان سازی کند , تمامی شعرها صاحب فرم های مشخص هستند وهرکدام پیشنهادی هستند که شعر پیش روی خودش و مخاطب اش می گذارد نه اینکه به رسم معهود این روزها با – نوار زخم بندی – به شعر الصاق شود ؟!

هی فکر می کنم /این روزها ،زیاد فکر می کنم / به نه آنقدر زیبا / که کاش بودم / ونه آنقدر خوب / که فکر می کنم ص 9

موسیقی جزء تفکیک ناپذیر شعرهاست ، ممکن است موسیقی در همه ی شعرها خیلی برجسته وبیرونی نباشد اما درتمامی آنها علاوه بر اینکه نقشی فرمی و ساختاری را بازی می کند ،عهده دار یکی از زمینه های شعر هم هست گویی سرزمینی است که راه شعر حتم از آن می گذرد و می دانیم شعری که ریشه هایش در زمین موسیقی باشد ، برگ برنده ای در برابر دیگری دارد.

قلاده ای که پیچیده به دور گردنش من ام / پاره پاره دریده گرگ پیراهنم / با دروغ بزرگی که از ابتدای راه/ گرگ ام / به رد برادران خودم / گرگ ام / به بوی میش دغل / یا / میش ام از ابتدای راه !؟ ص 24

هر چند تمامی شعرها صاحب روایت مشخص هستند اما هیچ کدام آنها روایتی خطی ، نرمال و پله ای ندارند. برای شاعر روح روایت اهمیت دارد تا بتواند از آن قابی بسازد برای حرف هایش ، مخاطب با اینکه خطوط بیرونی روایت را از دست نمی دهد اما مدام در حال ورود وخروج به فضا های میانی، میان فضاهای میانی شعر است این شکل از روایت وقتی رازناک تر وآلوده به دود و عود می شود که شاعر زاویه ی استفاده از انتزاع اش راباز ترمی کند و وجهی از انتزاع را می آفریند که میان امرعینی وامر ذهنی در رفت وآمد است و حاصلش نمونه ی تازه ای از تخیل – درشعر- است

در تاریکی اتاق / مردی / با کسالت کال نارنج در دهانش / مرا صدا می کرد ص 45

بنفشه های لای برف / بهاره فریس آبادی

چاپ اول -1388

انتشارات اهنگ دیگر

شمارگان : 1100نسخه

غار لینک ها

2009-07-05T04:17:00.000-07:00

درباره ی داستان هایی برعکس ...... رسول رخشا

داستان هایی بر عکس پنجمین کارمنتشرشده ی لیلا صادقی است که از دوبخش تشکیل شده است، یکی لوح فشرده (CD) ودیگری کتاب .دربخش لوح فشرده که در انتهای کتاب جاسازی شده است و برای مشاهده ی آن باید به دستگاه کامپیوترمراجعه کرد ،با یک سی دی مواجه می شویم که نوعی مالتی مدیا( ( Multimedia محسوب می شود ،دراولین صفحه ی قابل مشاهدهhome page) ) این سی دی که یک برنامه تحت ویندوز است وبه صورت خودکار(Auto run)اجرامی شود ، ما با حکایت غاری روبرو می شویم که سالکان برای آمرزش گناهان شان در آن به چله نشینی می پردازند و پس از چهل روزدریکی از تونل های خروجی این غار به راه می افتند که اگر این تونل به آبشاری در بیرون برسد، گناهان آنها بخشوده می شود ... رویارویی با موقعیتی که این حکایت پیش روی خواننده /بیننده /شنونده قرار می دهد و تاکید نویسنده /کارگردان این اثربر آن، گویی مواجهه با پیشنهادی است برای آماده کردن مخاطبی که قراراست با اثری غیرمتعارف روبروشود.ساختار بیرونی این اثراز لینک های نوشتاری ،لینک های تصویری و لینک های صوتی تشکیل شد ه است که ازاین نظر یک امکان تازه پیش روی مخاطب قرارمی دهد تا او با سه نظام نشا نه ای متفاوت روبرو شود و به طور همزمان و در زمان بتواند از آنها بهره بگیرد .

بهره گیری مولف از این شکل ارایه و ترکیب این سه شیوه ی روایت – کلمه ،صوت و تصویر – برای کلان موضوعی که از زن ها و مردها در ذهن داشته ، سبب شده تا مخاطب با اثری روبرو شود که برساخته از فضاهای مشترک میان این روایت ها ست واین موضوع، یعنی مواجه شدن با فضا هایی داستانی ، تصویری ، گفتاری وموسیقایی ، نه اینکه صرفآ روبروشدن با داستانک هایی که روی یک لوح فشرده تعبیه شده اند و خواننده به جای صفحه کتاب باید آنها را بر صفحه مانیتور بخواند . خرده داستان های این مجموعه درقالب سی و دو حرف الفبا با بکارگیری تمهیداتی گرافیکی ،تصویری و نرم افزاری ارايه شده اند .مخاطب با وارد شدن به جهان این کار با مجموعه ای به ظاهر بی پایان روبرو می شود که باید ازصفحه ای به صفحه ی دیگر و از پنجره به پنجره ی دیگر برود و مدام با فضایی تو در تووپرازلابیرنت برخورد کند وظاهرا" سفر میان لینک ها پایانی ندارد ومخاطب دچار سیالیتی خودخواسته /ناخواسته می شود که اورا از داستانی به داستانی دیگر واز فضایی به فضایی دیگر می کشاند ، به گمانم این موضوع می تواند برای مخاطب و نسبت رابطه ی او با امر خواندن بدل به یک رخداد شود ،چرا که خواننده ای که ناخودآگاه و بنا به عادت ، کتاب را برای مطالعه و به رسم معهود کتاب خواندن- یعنی خواندن به وسیله چشم وذهن - می گشاید ، با یک سی دی مواجه می شود که احتمالا" انتظار تکمیل کتابش را ازآن داردواز این رو چندان آمادگی برای رویارویی با جهان سیالی که این لوح فشرده برای او می سازد را ندارد ،به همین سبب فکر می کنم مهمترین اتفاقی که برای خواننده یا مخاطب داستان دررویارویی با این اثرمی افتد، قرارگرفتن در موقعیت یکه ی این رخداد است.

کتاب داستان هایی برعکس هر چند به ظاهر کتابی است که مستقل از لوح فشرده قابل استفاده است ،اما برگرفته از نظام نشانه شناسی ای هم سو با آن است که از نظر مفهومی هم با لوح در ارتباط است .

آنچه که در پایان باقی می ماند و به گمانم ازاهمیت زیادی هم برخورداراست، پرسش هایی است که پاسخشان را گذر زمان می دهد :

قرارگرفتن مخاطب دروضعیت رخداد یادشده ،چقدر برای او تاثیرگذار، پذیرنده ، مطلوب و مطبوع است ؟ مخاطب - پیشرو و آوانگارد - چه انتظاری از چنین موقعیتی دارد و آیا موقعیتی که این اثر پیش روی اوقرارمی دهد ، انتظار او را بر آورده می کند؟

داستان هایی برعکس – لیلا صادقی

انتشارات نگاه

تیراژ: 1100 نسخه

چاپ اول

نخستین شعر نو در ایران

2009-05-31T07:28:00.000-07:00

درباره ی ابوالقاسم لاهوتی

رسول رخشا

این یادداشتها -اگر ادامه‌دار شدند– قرار ندارند که سمت‌وسویی انتقادی یا تحلیلی بگیرند چراکه قرار گذاشتهاند تنها یادآور نام شاعرانی باشند که در مسیر پرداخت صد ساله شعر مدرن فارسی تا به امروز به گونهای حضور داشتهاند. (با احتساب کارهای منفرد، منزوی، بی‌برنامه، بیتفکر و اغلب شکست خورده‌ی پیش ازنیما شعرمدرن ما همان صد سال‌اش هست) اما بنا به دلایل گوناگونی یا از ذهن‌ها پاک شدهاند، یا در حد نام از آن‌ها مانده و توجهی به آثارشان نمیشود یا هستند هنوز و حتی نام آن‌ها گاه وبی گاه میا ن نام شاعران نامی چشمکی میزند اما چنان که شعرشان شایسته بوده، قدر ندیدهاند و کم دیده شدهاند به هر حال پرداختن به ریشههای این دلایل، حکم خودکشی دارد برای هر محقق جوانی که باید جان‌اش را تا پایان بگذارد ودر نهایت ناموفق.

از آن‌جا که قرار این یادداشتها و قرار ما این‌ست که صرفا‌ً رفتاری "جهت اطلاع" داشته باشیم، سعی نگارنده هم این میشود حتی المقدور آن‌ها را کوتاه ببندد و کوتاه همراه با نمونههای شعر، حتی المقدور...

□

نخستین شعر نو در ایران

نخستین شعر نو در ایران را ابوالقاسم لاهوتی در سال ۱۲۸۸ خورشیدی سروده است. هرچند بسیاری این صفت را به تقی رفعت (در یادداشتی به تقی رفعت هم میپردازیم) نسبت میدهند دلیل‌اش هم این‌ست که رفعت تئوریسین وتحلیل‌گر خوبی برای شعر نو بود و در مقابل مدافعان شعر سنتی به هیچ‌رو کوتاه نمیآمد واز طرفی هم، لاهوتی نظامی طغیانگری بود که مدام زندگیاش در فراز و فرود کودتا و ضد کودتاها بود واز این شهر به آن شهر و از این کشور به آن کشور در رفت‌وآمد بود و آن‌چنان که باید به شعر نمیرسید.

ابوالقاسم لاهوتی نام اصلیاش ابوالقاسم الهامی‌ست، در سال ۱۲۶۴ خورشیدی (جاهایی ۶۵ یا ۶۶ هم آمده است) در کرمانشاه متولد شد و در فروردین ۱۳۳۶ (جایی ۳۵ هم آمده است) در مسکو در گذشت.

پدرش کشاورزی ساده (یا کفش‌دوزی) اما اهل ادب وشعربود.

۱۶ سال داشت که به تهران آمد و یکی دو سال بعد اولین غزل خود را که لحنی آزادی‌خواهانه داشت، چاپ کرد.

نخستین اشعارش در روزنامههای حبل‌المتین و ایران نو وهفته نامه‌ی هدف منتشر میشود.

خیلی جوان بود که وارد ژاندارمری شد واین روزها هم‌زمان با دوران مشروطه‌خواهی بود و از آن‌جایی که لاهوتی صاحب اندیشههای آزادی‌خواهانه بود روابطش را با انقلابیون و روشنفکران مشروطه‌خواه گسترش داد.

او به ریاست ژاندارمری قم و سپس تبریز میرسد، با طرح کودتایی تبریز را تصرف میکند و طرح تصرف تهران را میریزد اما با شکست روبرو میشود ودر بهمن ۱۳۰۰ مجبور میشود به قفقاز بگریزد و بعد نخجوان وتاجیکستان. در آن‌جا به عضویت حزب کمونیست در میآید و فعالیتهای نظامی، سیاسی و فرهنگی فراوانی انجام میدهد. در سال ۱۳۲۶ به ریاست افتخاری آکادمی علوم تاجیکستان میرسد و حتی دورهی کوتاهی وزیر فرهنگ تاجیکستان امروزی میشود، برای اولین بار او بود که دستگاه چاپ را به دوشنبه برد و در آن‌جا تئاتر حرفهای را به صحنه کشاند (هم‌اکنون تئاتر بزرگ دراماتیک تاجیکستان به نام اوست) و دیگر تا پایان عمرش همان‌جا میماند و هرگز به وطن باز نمی‌گردد. لاهوتی درتاریخ فرهنگی وسیاسی معاصر تاجیکستان چهرهی تأثیرگذاری‌ست وتاجیکها به پاس خدمتهایی که لاهوتی برایشان کرده علاقه‌ی زیادی به او دارند. برخلاف آنچه که در ایران وجود دارد، یعنی از آن احترام و علاقه به آن شکل خبری نیست که لابد دلایل تاریخیاش نیز یافت مینشود!

آثار نوشتاری و شعر به جامانده ازلاهوتی :

- کاوه‌ی آهنگر

- قصیده‌ی کرملین

- تاج وبیرق

- ادبیات سرخ

- ایران‌نامه

- جنگ آدمیزاد با دیو

- مجموعه اشعار

- ترجمه‌ی شاهنامه‌ی فردوسی به روسی

و ترجمه‌ی سرود انترناسیونال....

سرود جهانی و همبستگی طبقه کارگر در سراسر دنیا، این سرود را اوژن پوتیه در سال ۱۸۷۰ به زبان فرانسه سروده است که بعدتر به اغلب زبانهای دنیا برگردانده شده. سرود انترناسیونال به طور خاص میان کمونیستها و جریانهای چپ و کارگران محبوبیت زیادی داشته است، در ایران هم چند بار ترجمه شده است اما ابوالقاسم لاهوتی اولین مترجم آن بوده است :

برخیزای داغ لعنت خورده دنیای فقر وبندگی جوشیده خاطر ما را برده به جنگ مرگ و زندگی

باید از ریشه براندازیم کهنه جهان جور و بند وآنگه نوین جهانی سازیم هیچ بودگان هرچیز گردند

روز قطعی جدال‌است آخرین رزم ما انترناسیونال‌ست نجات انسان‌ها

وسرود به همین ترتیب با ترجیع بند انترناسیونال‌ست ادامه مییابد....

لاهوتی به شیوههای چهارپاره، غزل، شکسته یا همان نیمایی امروز و هجایی شعر میسروده. دکتر شفیعی کدکنی به اهمیت شعر هجایی لاهوتی و تأثیر آن در شکل‌گیری شعر کردی اشاره میکند و درباره‌ی این نوع شعر میگوید: شعر هجایی شاید یکی از گریزگاههای رهایی از وزن و قوالب کلاسیک شعر ما باشد.

فقیری خری

پیر و تنبل داشت

که پا از زمین

با زور بر میداشت

....

یا

...

یادم میآید، گرسنه بودیم

پیراهنی هم، در برنداشتیم

بجز چشمتر، بجز درد سر

ما هیچ چیز دیگر نداشتیم

مدل فکری او نسبت به زن در دوران‌اش قابل اهمیت‌ست در شعر «صنم شرق» خطاب به زنان:

برخیز از خوابای صنم شرق

برخیز و به پا کن علم شرق

بی شخص تو در راه ترقی

هرگز نرود یک قدم شرق

منهای تو درجمله عالم

صفری‌ست به جای رقم شرق

ای دختر زحمت‌کش ایران

برخیز و به پا کن علم شرق

شعر وفای به عهد (نخستین شعر نو در ایران – ۱۲۸۸ خورشیدی)

وفای به عهد

اردوی ستم خسته و عاجز شد و برگشت

برگشت، نه با میل خود، از حمله‌ی احرار

ره باز شد و گندم و آذوقه به خروار

هی وارد تبریز شد از هر در و هر دشت

از خوردن اسب و علف و برگ درختان

فارغ چو شد آن ملت با عزم و اراده

آزاده زنی بر سر یک قبر ستاده

با دیدهای از اشک پر و دامنی از نان

لختی سر پا دوخته بر قبر همی چشم

بی جنبش و بیحرف، چو یک هیکل پولاد

بنهاد پس از دامن خود آن زن آزاد

نان را به سر قبر، چو شیری شد. در خشم:

- در سنگر خود شد چو به خون جسم تو غلتان

تا ظن نبری آن‌که وفادار نبودم

فرزند! به جان تو بسی سعی نمودم

روح تو گواه‌ست که بویی نبد از نان

مجروح و گرسنه ز جهان دیده ببستی

من عهد نمودم که اگر نان به کف آرم

اول به سر قبر عزیز تو گذارم

برخیز که نان بخشمت و جان بسپارم

تشویش مکن، فتح نمودیم، پسر جان!

اینک به تو هم مژده آزادی و هم نان

و آن شیر حلال‌ات که بخوردیم ز پستان

مزد تو، که جان دادی و پیمان نشکستی.

بازگشت به وطن / ۱۲۹۴ خورشیدی

در غم آشیانه پیر شدم

باقی از هستیم همان نامی ست

مُردم از غصه این چه ایامی‌ست

من که از این حیات سیر شدم

گفتم ار چند نیست بال و پرم

نتوانم سوی چمن بپرم

چنگ و منقار و سینه هست و سرم

خز- خزان تا به باغ میگذرم

چمن آمد ز دور در نظرم

قوت آمد به زانو و کمرم

لانه یی دید چشمهای ترم

چون رسیدم کباب شد جگرم

دیدم این نیست آشیان دامی‌ست

آه...

من باز هم اسیر شدم.

سنگر خونین، نخستین شعر شکستهی (نیمایی) لاهوتی‌ست که ترجمه‌ی یکی از اشعار ویکتور هوگو (۱۳۰۲) که در مسکو نوشته شده است، شعر شکسته‌ی (نیمایی) نخستین بار توسط خانم شمس کسمایی تجربه شده بود.

سنگر خونین

رزم‌آوران سنگر خونین شدند اسیر

با کودکی دلیر

به سن دوازده.

- آن‌جا بُدی تو هم؟

- بله!

با این دلاوران.

- پس ما کنیم جسم تو را هم نشان به تیر

تا آن‌که نوبت تو رسد، منتظر بمان!

یک صف بلند شد همه لول تفنگ‌ها

آتش جرقه زد

تنِ هم‌سنگرانِ او

غلتان فتاد بر سر خاشاک و سنگها.

- "اذنم بده به خانه روم تا کنم وداع

با مادر عزیز" – (به سلطان فوج گفت)

الساعه خواهم آمد."

- عجب حقه‌ای زدی!

محکوم کیستی اگر اصلا‌ً نیامدی؟

خواهی زچنگ ما بگریزی به حرف مفت!

- "سلطان نه." – (داد پاسخ او، کودک شجاع)

- "خانهات کجاست؟"

- "پهلوی آن چشمه، این طرف."

- "ها... پس برو."

- "چه گول زد او را"

(میان خود، سربازها به مسخره گفتند آن زمان)

خِرخِر و ناله دم مرگ دلاوران

با قاه قاه خنده بد آغشته

ناگهان

شوخی شکست، هرکه به حیرت نظرکنان

محکوم خردسال، میآمد ز پشت صف!

آمد

میان کوچه به دیوار تکیه داد

خونسرد و بیتزلزل و مغرور ایستاد

آن‌جا که پیکر رفقایش به خون فتاد

- "این من!"

(کشید عربده)

"خالی کنید تیر...

وحدت و تشکیلات

سرو ریشی نتراشیده و رخساری زرد

زرد و باریک چو نی

سفره‌ای کرده حمایل، پتویی بر سر دوش

ژنده‌ای بر تن وی.

کهنه پیچیده به پا، چونکه ندارد پاپوش

در سرِ جاده ری

چند قزاق سوار از پِیَش آلوده به گرد.

دستها بسته ز پس، پای پیاده، بیمار

که رود اینهمه راه؟

مگر آن مرد قوی همت صاحب مسلک

که شناسد ره و چاه.

خسته بُد، گرسنه بُد، لیک نمیخواست کمک

نه ز شیخ و نه ز شاه

بجز از فعله و دهقان، نه به فکر دیّار.

ز سواران مسلح یکی آمد به سخن

که دل‌اش سوخت به او

- "آخر ای شخص گنهکار" (چنین گفت به او)

"گنهت چیست بگو!"

بندی از لفظ "گنهکار" برآشفت به وی

گفت: "ای مرد نکو

گنهم اینکه من از عائله رنجبرم

زاده رنجم و پرورده دستِ زحمت

نسل‌ام از کارگران

حرف من این‌که چرا کوشش و زحمت از ماست

حاصل‌اش از دگران؟

این جهان یکسره از فعله و دهقان برپاست

نه که از مفتخوران

غیر از این من ز گناه دگری بیخبرم"

دیگری گفت که: "گویند تو آشوب کنی

ضد قانون و وطن

دشمن شاهی و بیدینی و دهری مذهب

جنگ‌جو، فتنه فکن

پرده از کار برانداز و مپیچان مطلب

راستی گوی به من

تو مگر عاشق حبس و کتک و تبعیدی؟"

"تندتر میدوی از من، اگر آگاه شوی

(دادش اینگونه جواب)

این زمان دولت و دین آلت اشراف بود

رنجبر، لخت و خراب

حیله است این سخنان، کاش که میفهمیدی."

این عبارات مُطلّا همه موهومات‌ست

بند راه فقرا.

چیست قانون کنونی، خبرت هست از این؟

حکم محکومیِ ما

بهر آزاد شدن در همه روی زمین

از چنین ظلم و شقا

چاره رنجبران وحدت و تشکیلات است.

دیوان کامل اشعار لاهوتی را میتوان از طریق سایتهای زیر دانلود کرد:

www.forum.golzarion.com

www.gigamagic.com

منابع :

تاریخ تحلیل شعرنو/ شمس لنگرودی

ایران در سه قرن اخیر/ علی رضا اوستایی

ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت/ شفیعی کدکنی

دیوان ابوالقاسم لاهوتی/ به کوشش احمد بشیری

وسایتهای آفتاب و آشیان

شاعر شعر کوتاه

2009-05-27T03:21:00.000-07:00

نگاهی به مجموعه این دفتر را باد ورق خواهد زد/ شهاب مقربین

رسول رخشا

با اینکه حافظه ی خوبی برای حفظ کردن شعراز خود سراغ ندارم اما یکی از معدود شعر هایی که به خاطر سپرده ام ، شعرکوتاهی است از شهاب مقربین ، هر جا که برف می بینم ، یا درختی که جامه ای از برف پوشیده است ،بی اختیار زمزمه می کنم :

برفی سنگین نشست / درختی زیبا شد / درختی شکست

این دفتر را باد ورق خواهد زد پنجمین مجموعه شعر شهاب مقربین است .آنچه دراین مجموعه در مقایسه با کتا ب های قبل ، بیشترجلب توجه می کند، نرم شدن زبان شعرهاست به شکلی که بیان در شعرها مسیری را طی می کند که هیچ دیواره ای میان شاعر، مخاطب و شعر(زبان) دیده نمی شود ، ساده بودن زبان همتای مناسبی است برای تصویر هایی که شاعر باتوجه به فضاسازی و موقعیت شعر ها به کار می برد وآنچه حاصل می شود نتیجه ی مناسب تری است برای شعری که بنادارد معنا ومفهوم خود را قبل از هر چیز دیگری با صراحت والبته سادگی به مخاطب القا کند و نیک می دانیم در متن هایی که اصالت به معنا داده می شود ،حضور روایت آشکار را نمی توان نادیده گرفت ، روایت از معنا های مستتر در ذهن شاعر آغاز می شود و بعد از طی مسیر طبیعی خود ، بدل به شعری می شود که میل شدیدی به حرف دارد . میل به روایت ، زبان ساده وتوصیف موقعیت ، دلایل خوبی هستند که شعر را به سمتی فریب دهند که فضایی فاقد پرسپکتیو و عمق لازم در آن ایجاد کنند و همین امردلیل کافی است که میان مخاطب کم حوصله ( وایضآ پرحوصله ) با متن فاصله و شکافی عمیق ایجاد شود

با نگاهی به مجموعه شعر این دفتر را باد ورق خواهد زد، زود می شود فهمید که مقربین زود فهمیده است که با توجه به ساختار درونی و بیرونی شعرش ، باید از شعرهای بلند پرهیز کند و میل به روایت در شعرش را سرکوب کند تا بتواند جهان واره ی آن را موجزتربنا کند ، جز دو سه نمونه شعر بلند ، این دفتر را معمولن شعرها ی متوسط و اغلب کوتاه تشکیل می دهند ...

به گمانم شهاب مقربین شاعر شعر کوتاه است و وجوه شعری اش مناسبت مناسبی با مشخصات شعر کوتاه دارد زبان ساده ونرم ، تخیل تصویری ، بار معنایی شعر و اتفاق هایی که در شعرش می افتند همگی داده هایی هستند که می توانند بر مختصات شعر کوتاه منطبق شوند تا ما بتوانیم شعری دل پذیر بخوانیم :

هر گرگ و میش می بینم / نیمه ی روشن تو را / که محو می شود کم کم / در تاریکی آغوشم ص 41

خلق فضا در چند سطر کوتاه کار ساده ای نیست، به گمانم در اغلب شعرهای کوتاه و موفق مقربین آنچه که نظرما را جلب می کند تصویر شعر است ، آنچه که ما را راضی نگاه می دارد زبان سره و آرام شعرهاست و آنچه که مارا مجاب می کند معنای پیدا وپنهان شعر هاست ، در شعر های مقربین نباید درجستجوی فرم وساختار خاصی بود و یا اینکه فکر کنیم زبان شعر ها قراراست بدل به جولانگاهی شود که شاعر بتواند با آن ، بی قراری های شعرش را در ذهن مخاطب قراردهد ،در اغلب شعرها ، تخیل شاعر منجر به خلق تصاویری می شود که مخاطب در برخورد اولیه وبیرونی خودخیلی زود با آن ها ارتباط برقرار میکند ،منظور این است که بار اصلی ارتباط متن با مخاطب به عهده ی بیان تصویری شعر است تصاویری که در عین سادگی می توانند قوه خیال مخاطب را تحریک کنند ،زبان سهل وممتنع به خوبی از عهده ی ارائه تصویرها برآمده تا معنایی که در ذهن شاعرشکل گرفته است را به مخاطب منتقل کند :

هفت سر دارد / هریک بازیچه ی دستی / بر باد می رود / تنها با یکی فریاد می کشد / پیرمرد بادکنک فروش . ص 46

فراموش نکنیم ارتباط مناسب میان متن و مخاطب یکی از راه های ماندگاری هر اثری است .

این دفتررا باد ورق خواهد زد

شهاب مقربین- چاپ اول

انتشارات آهنگ دیگر

شمارگان 1100نسخه

شاعر به نداي قلب خود پاسخ مي‌دهد

2009-05-24T02:36:00.000-07:00

گفت و گو با سیمین بهبهانی

رسول رخشا و
علی مسعودی نیا

بانوي كهنه‌كار شعر ايران، از بخت خوش ما، هنوز باز‌نشسته نشده و قلم را رها نكرده است. هنوز هم وقتي مي‌بيني‌اش كه به رغم بيماري و ضعف بينايي به كمك فرزند يا دوستانش هم كه شده، مي‌كوشد تا بخواند و بنويسد، و از آن مهم‌تر؛ خوب بخواند و خوب هم بنويسد، احساس مي‌كني كه به هيچ بهانه‌اي نبايد تن به سكوت و خمودگي داد و تسليم محنت‌هاي دوران شد. از شما چه‌پنهان كه قدري محتاط به سراغش رفتيم، چرا كه گمان نمي‌كرديم حال و حوصله گفت‌وگو را داشته باشد. اما باز هم از بخت خوش ما، به گرمي پذيرفت كه پاسخ‌گوي پرسش‌هايمان باشد در باره انتشار نسخه كامل‌شده كتاب «ياد بعضي نفرات». اين كتاب مشتمل است بر ياد‌داشت‌هاي سيمين بهبهاني در باره فريب به شصت چهره ادبي و هنري، از جمله نوچهر آتشي، هوشنگ ابتهاج، اخوان ثالث، پروين اعتصامي، منصور اوجي، شهريار مندني‌پور، سيمين دانشور، محمود دولت آبادي و...اين كتاب چند سال پيش توسط نشر البرز منتشر شده بود كه نسخه جديد آن با افزودن چند بخش توسط نشر نگاه در نمايشگاه كتاب تهران عرضه شد. فرصت اين هم‌صحبتي را غنيمت دانستيم و در انتهاي گفت‌وگو يكي دو پرسش متفرقه نيز پرسيديم. بايد از لطف آقاي «علي بهبهاني» نيز ممنون باشيم كه در آماده‌سازي اين گفت‌وگو ياري‌مان كرد.

***

خانم بهبهاني! متن‌هاي كتاب «ياد بعضي نفرات»، اكثرا حال و هواي نوعي نقد ذوقي و عاطفي را دارند؛ كه گذشته از نثر دلنشين‌شان، در باره هر شاعر يا نويسنده نكات ارزشمندي را نيز مطرح مي كنند. پيش از اين هم در كتاب «با قلب خود چه خريدم؟»، در باره چند تن از هنرمندان نوشته بوديد، اما بيشتر با حال و هواي خاطره‌نگاري. آيا هرگز به طور جدي دغدغه نقد‌نويسي و پيگيري نقد ادبي را داشته‌ايد؟

اين دغدغه را هميشه داشته‌ام. قصد من از اين ياد‌گزاره‌ها، پيش از هر چيز، دقت در شيوه كار و ارزيابي هنر عزيزاني است كه با ايشان همدم و همنشين بوده‌ام. البته با «بعضي نفرات»‌شان بيشتر و با بعضي كمتر. يكي، دو تني از معاصرانم را هم هيچ نمي‌شناخته‌ام. به هر حال، دريغم آمده است كه در باره‌ ويژگي هنري، خلقي و روحي آنان- تا جايي كه شناخت داشته‌ام- سخني نگفته باشم، زيرا اين ويژگي را در نشان دادن رويكرد شهودي و نا‌آگاهانه به هنرشان بي‌تاثير نمي‌دانسته‌ام. ضمنا سخن گفتن در باره آنان، از جهت ياد‌آوري پاره‌اي از خاطرات عاطفي شيرين و تلخ، شايد اين گفتارها را تا حدي خوشايند كند و خواننده را از ملال برهاند. نكته ديگر آن كه، در اين مجموعه- سواي شاعر و قصه‌نويس- از مترجم و روزنامه‌نگار و زبان‌شناس و بازيگر و آواز‌خوان و فيلم‌ساز و حقوق‌دان و عالم‌ اجتماعي و... نيز گفتاري هست.

نكته جالب اين كتاب، توجه شما به طيف وسيعي از جامعه ادبي ايران است كه از خيام تا نسل امروز را در بر مي‌گيرد. اين حوصله و دقت از كجا ناشي مي‌شود و آن را تا چه حد براي كار ادبي خودتان لازم مي‌دانيد؟

كاش اين كتاب گنجايش آن را مي‌داشت كه، به گفته شما، طيف وسيعي از جامعه ادبي ايران را شامل شود. كار من؛ اما، ذوقي احساسي و بيشتر بي انگيزه قبلي بوده است. گاه نيز، در ساعت‌هايي از زندگي‌ام، توجه من به موضوعي جلب شده است- براي نمونه، پس از خواندن قطعه‌اي يا مجموعه شعري يا قصه‌اي يا شنيدن يك نوار موسيقي يا ديدن نمايشي يا فيلمي، اظهار نظري كرده‌ام. ميانجي‌گري در مباحثه زنده‌ياد «هوشنگ گلشيري» با استاد «بهاء‌الدين خرمشاهي» در زمينه روش ترجمه قرآن، از اين دست است. به اين ترتيب، خواننده نمي‌تواند همه آن‌چه را به نقد و بررسي روش‌مند و فرهنگستاني مربوط است، در اين خاطرات باز‌يابد.

شما از معدود شاعران كهنه‌كاري هستيد كه تا همين اواخر به نسل پس از خودتان توجه ويژه‌اي داشته‌ايد. چرا در ادبيات امروز ما، كمتر كسي اين التفات را به نسل‌هاي جوان‌تر داشته نگاه غالب پيش‌كسوتان بيشتر در رد و تكذيب نسل بعدشان بوده است؟ ضمن اين كه اصلا جوانان بايد منظر باشند كه كسي از نسل پيشين بيايد و تاييدشان كند؟

با وجود آن كه سه نسل از شيفتگان ادبيات معاصر را پشت سر گذاشته‌ام، همچنان در راه مستقل خود گام به پيش مي‌گذارم. از اين‌رو، شيفته نو‌آوري هستم و اعتقاد دارم گذشتگان كار خود را به كمال رسانده‌اند و هر شاعر و هنرمند بايد به راه‌هاي تازه برود- كه خوشبختانه مدت‌هاست رفته است. جهان امروز شاهد رويدادهايي است كه بيات آن با شكل شعر يا به طور كلي، صورت هنر قديم؛ غريبي مي‌كند. «نيما» اين واقعيت را خيلي زود دريافت و به كساني كه همچنان در اين‌باره مردد مانده بودند، با بياني زيبا و طنزي تلخ نوشت:« شما دير رسيديد، قطار حركت كرده بود!». البته اين را هم بگويم كه شعر امروز دچار «توليد انبوه» شده است. زيرا بسياري از جوانان آن را ساده و آسان‌ياب گرفته‌اند. اين پنداشت نادرست سبب شده است كه اكثر جوانان دفتري در بغل داشته باشند، انباشته از مطالبي كه هر چند شايد «حسب حال» باشد، ولي شعر نيست. در موسيقي و بازيگري تئاتر يا سينما يا پاره‌اي ديگر از هنرها ، اين اتفاق كمتر افتاده است، زيرا دريافت اين گونه هنرها مستلزم كسب دانش ويژه‌اي است و چند و چندين سال تلاش و آموزش و ممارست مي‌خواهد. و بيچاره شعر كه فقط سواد خواندن و نوشتن را براي «سرودن» آن كافي دانسته‌اند! از داوري خود م درباره شعر جوانان بايد بگويم كه هر كجا موردي از استعداد يا اميدواري به توفيق در ايشان يافته‌ام، به مقتضاي وقت و امكان قلم برداشتن، با ميل و رضايت و در كمال صداقت، نظر خودم را نوشته‌ام.

البته به غير از يك نفر- كه به نوعي از شاعران نسل جوان‌تر محسوب مي‌شود- در مجموعه شما خبري از چهره‌هاي جوان‌تر و نزديك‌تر به اين روز و روزگار نيست. آيا شعر و داستان امروز را پي نمي‌گيريد يا پي گرفته و مثل خيلي‌ها از آن دل‌زده شده‌ايد؟

ياد‌آور شدم كه بررسي من ذوقي و اتفاقي بوده است. با اين همه، ضمن چند موردي كه در باره شعر و قصه امروز صحبت كرده‌ام، به مطالبي اشاره داشته‌ام كه شايد «كل مبحث» را در بر بگيرد. من منتقد حرفه‌اي نيستم، اما در حد شاعري علاقه‌مند، تا آن‌جا كه لازم بوده است؛ در آثاري دقت كرده‌ام كه به گمان من مي‌تواند خواننده را به موارد پر‌دامنه‌اي سوق دهد.

با توجه به جايگاه ارزشمند و تثبيت‌شده‌تان در ادبيات امروز، آيا نوشتن در مورد نويسندگان و شاعران اين روزگار را براي خود يك رسالت يا تعهد مي‌دانيد؟

از بابت حسن نظر شما متشكرم. اميدوارم تا حدي چنين باشد. در نوشتن شعر جدي‌ترم، يعني در من چيزي هست كه به سرودن موظفم مي‌كند. سرايش، جزيي از تنفس من است. اما در شيوه‌هاي ديگر، بيشتر احساس شگفتي از درك و دريافت ريزه‌كاري‌هاي هنر است كه وا مي‌داردم ديگران را هم در اين درك و دريافت سهيم كنم.

اگر موافق باشيد، قدري هم از بحث كتاب دور شويم. شما را با لقب «نيماي غزل» مي‌ستايند و عمري را در راه اين گونه شعري صرف كرده‌ايد و كارنامه‌تان هم در اين حيطه بسيار درخشان است. با اين اوصاف، وضعيت غزل امروز ايران را چه‌طور ارزيابي مي‌كنيد؟ آيا بلاهايي كه در اين سال‌ها بر سر غزل آمد، نهايتا آن را به سر‌منزل ايمني رسانده است؟

ساحت غزل پاي‌كوب داعيه‌داران بوده و گرد و خاكي در اين ميدان بر‌پا شده است. اصولا شعر، در صد سال اخير، دوره گذار از كهن به تازه را گذرانده و در اين گذار، به تعبير شما «بلا» ها و به تعبير من تلاش‌هاي سختي روي داده است. در اين دو دهه، به ويژه در مورد غزل؛ بسيار بيشتر از گذشته تلاش كرده‌اند. بيشتر شاعران دهه‌هاي پيشين معتقد بودند كه غزل شيوه‌اي است متروك و مطرود و ديگر نمي‌توان از آن كار كشيد. اما من چنين بينشي نداشتم. از سال‌هاي 30 به بعد در قالب غزل، جدا كار كرده بودم و در كنار آن چهار‌پاره را نيز پي‌گرفته بودم كه محموع‌اي از شعرهاي اجتماعي مرا تشكيل مي‌دهند؛ يعني از «نغمه روسپي» تا «فعل مجهول». طي اين فعاليت‌ها سعي كردن كه همه‌گونه مطلبي را در قالب غزل بگنجانم، اعم از اجتماعي يا سياسي يا خود تغزل. سپس دست به تغيير تركيب وزن‌ها زدم و حالا مي‌بينم كه غزل مي‌تواند سال‌هاي دراز زنده باشد. پس در دو دهه‌ اخير «بلا» بر سر غزل نيامده است، بل‌كه تلاش‌هايي بوده است كه راه‌گشا هم هست. بسياري از جوانان، غزل‌هايي سروده‌اند كه كاملا تازگي دارد. من فكر مي‌كنم آغاز هر دوره از شعر، مواجه است با تلاش‌هاي موفق و نا‌موفق. بايد صبر كنيم و ببينيم چه حاصل خواهد داشت.

شما از جمله افرادي هستيد كه در كنار فعاليت هنري، همواره در عرصه‌هاي اجتماعي و سياسي نيز حضوري فعال و پر‌رنگ داشته‌ايد. آيا هنرمند لزوما بايد متن جنبش‌هاي سياسي و اجتماعي حضور داشته باشد و يا راه‌هاي ديگري هم براي پيوستن به حركت‌هاي عدالت‌خواهانه وجود دارد؟

ابدا چنين نيست. شاعر به نداي قلب خود پاسخ مي‌گويد. بسياري از شاعران خوب ما كارشان اصلا جنبه سياسي و اجتماعي نداشته است و موفق هم بوده‌اند. كار هنرمند، پرداختن به هنر است، با هر محتوي كه باشد...